Verhalen uit de oost en meer

In bed met Zoya

2011-10-25T13:32:00.003+07:00

Het dragen van een minirok leidt volgens de gouverneur van Jakarta tot verkrachting, porno leidt tot demoralisering en seks voor het huwelijk is nog altijd taboe. Maar in een Indonesische spa is het wel mogelijk de vagina dicht te laten stomen en op straat wordt penisverlenging op schreeuwende wijze aangeprezen.

Indonesië, het land waar de meeste moslims ter wereld wonen, vecht met zijn seksuele identiteit: met de invloeden uit het liberale Westen, het conservatieve Midden-Oosten en met de mythische seks uit eigen land. De minister van Onderwijs vindt seksuele voorlichting op scholen onnodig: ‘Ze leren het vanzelf wel.’

En dat is precies waar Zoya Amirin, de enige vrouwelijke seksuoloog in Indonesië, zich aan stoort: ‘Zelfs de hoogst opgeleide mensen denken dat je door over seks te praten jongeren op ideeën brengt.’ Ze lanceert komende week de eerste educatieve sekspodcast in de archipel: In bed met Zoya.

Die eerste podcast gaat over seksuele mythes en feiten. ‘Men gelooft hier de meest grote onzin. Een penisverlenging met bamboe kan niet, het is zelfs schadelijk. En dat onbesneden vrouwen sekswellustelingen zijn, is ook niet waar.’ De mythes bestaan al eeuwen, net als de seks opwekkende drankjes die kruidenvrouwtjes zonder blikken of blozen op straat verkopen.

Seks werd eigenlijk een probleem na de val van dictator Soeharto eind jaren negentig, met hem viel ook de onderdrukking van religie. Godsdienst mocht plotseling en de Indonesiër ging openlijk op zoek naar zijn religieuze identiteit. Dat komt terug in de conservatieve wetgeving: de antipornowet verbiedt sinds 2008 niet alleen porno, maar ook alle kunst, gedrag en kleding die met seks kunnen worden geassocieerd.

Toch staat Indonesië nummer 4 op de wereldranglijst van landen waar de meeste porno wordt gedownload. Hoe makkelijk porno in de archipel wordt verspreid, bleek toen een seksvideo van de zanger van de Indonesische band Peterpan onbedoeld razendsnel door iedereen werd gezien. De zanger, nu smalend Peter Porn genoemd, kreeg drieënhalf jaar. Ook de hoofdredacteur van de Indonesische editie van Playboy moet twee jaar zitten voor ‘openbare schennis van goede zeden’. En dat terwijl er in het hele blad geen naaktfoto te vinden was.

Zoya snapt dat ze het conservatieve tij niet kan keren, ze hoopt vooral op meer openheid over feiten. Daarom protesteert ze niet tegen het afschaffen van ontblote bovenlijven, peniskokers, minirokjes of seksfilmpjes. Ze wacht wel op het einde van de penisverlenging en het dichtstomen van de vagina. Dat laatste heeft trouwens niets te maken met de creatie van een maagdenvlies. Het wordt gedaan om het wat strakker te maken, zodat er weer volop kan worden genoten.

Eerder gepubliceerd op 29 september 2011 in de Groene Amsterdammer.

De weduwen van Rawagedeh

2011-09-20T10:03:00.000+07:00

Ik zit voor haar huis. Op een lage bamboe tafel. Laptop op schoot. Ze zit naast mij. Af en toe vallen haar ogen dicht. Het is zeven uur woensdagavond. In Nederland wordt nu uitspraak gedaan in de mede door haar aangespannen rechtszaak.

Wanti Binti Dodo weet van niets. Wel van de rechtszaak, daar heeft ze een papier voor moeten ondertekenen, maar niet dat vandaag zo’n belangrijke dag is. Ze woont een kilometer buiten Rawagedeh.

Ik vraag hoe oud ze is. Dat weet ze niet. Haar zoon haalt haar identiteitsbewijs tevoorschijn, uit een mooi stoffen tasje. Geboren op 9 september 1919, ze is net jarig geweest. Veel mensen in Indonesië weten hun geboortedatum niet. Het is niet belangrijk. Je bent oud, middelbaar of jong.

Met 92 jaar is Wanti oud. Voor Indonesische begrippen stokoud. De levensverwachting ligt hier rond de 71 jaar. Ze spreekt Sundanees. Een voor mij onbegrijpelijk aards klinkende taal.

De man die helpt met vertalen komt uit Rawagedeh, hij is een vriend van meneer Sukarman. Sukarman is een soort dorpshoofd, hij houdt contact met mensen in Nederland.

Hij werpt zich op als regisseur van deze dag. Zodra mijn auto aan het begin van de middag in Rawagedeh aankomt, rent hij naar buiten. Haastig geeft hij mij een rondleiding bij het monument. Haastig, want hij heeft nog meer afspraken.

Na dat interview zit een weduwe Cawi mij op te wachten. Dat heeft Sukarman geregeld: het is zijn moeder. Een lieve, zachte vrouw. Haar eerste man is door de Nederlanders doodgeschoten op die regenachtige dag in december 1947.

Ze was net getrouwd, had nog geen kinderen. Ik vraag haar of ze die dagen van vlak na haar huwelijk kan herinneren. Of ze dromen had. Wensen voor de toekomst. Ze lacht. Eerst voorzichtig en vervolgens schatert ze het uit. Met pret oogjes kijkt ze mij aan: “Dromen… Ik werkte op de sawah. Voor dromen had ik geen tijd.”

Haar man vond ze een dag nadat hij was vertrokken, hij lag dood in het rijstveld. Met een schot in het hoofd geëxecuteerd door de Nederlanders. Ze beschrijft de paniek, het verdriet, de machteloosheid. Ik vraag of ik haar huis mag zien. Dat wil ze liever niet. Ze heeft geen eigen huis, ze woont noodgedwongen bij haar kleinzoon.

Tegen een uur of vijf rijdt een grote satellietwagen van Indonesisch nieuwszender Metrotv het dorp binnen. De wagen parkeert pontificaal voor het monument. De journalisten maken zich klaar voor een live verslag. Binnen mum van tijd weet heel het dorp dat een gerechtshof in Nederland uitspraak gaat doen.

Ik besluit op zoek te gaan naar Wanti Binti Dodo. Het is al bijna donker als ik aankom. De moskee roept op voor gebed. Kinderen worden naar binnen gehaald. Ik interview Wanti voor haar huis, vertel haar waarom ik vandaag bij haar ben.

Zij had zich met haar twee kinderen onder het bed verstopt toen de Nederlanders 64 jaar geleden het dorp bestormden. Uren later, toen de soldaten allang weer weg waren, durfde ze pas naar buiten. Samen met andere vrouwen liep ze huilend door het dorp, op zoek naar haar man. Ze vond hem levenloos in een rijstveld. Doodgeschoten

Haar familie zit binnen voor de tv. Wanti zit nog steeds naast mij. Op de lage bamboe tafel. Ze staart, gaapt en verzit af en toe. Dan krijg ik een smsje: ‘Ze hebben gewonnen!’. Ik vertel het aan Wanti, ze kijkt mij ietwat verdwaasd aan.

Ik loop de huiskamer binnen. Schoondochter, zoon, kleinzoon, achterkleinzoon: iedereen kijkt naar het nieuws. Wanti zit nog buiten. Ik pak haar hand en begeleid haar voorzichtig naar de kamer.

Moeizaam gaat ze op de grond zitten. Er zijn geen stoelen. Ze trekt haar sarong over haar knieën. Na het nieuws zet ik de tv zachtjes. “U heeft gewonnen!”, roep ik. Wanti is een beetje doof. “Gewonnen!” Roep ik nog een keer iets harder.

Ze kijkt mij aan. “Gewonnen?” kraait ze verbaasd uit. “Alhamdulillah we hebben gewonnen…”Verder niets. Ik probeer nog te vragen wat het met haar doet. Is dit gerechtigheid? Maar Wanti is moe, normaal ligt ze al om zes uur op bed.

Ze zegt nog wel dat het niet al te lang moet duren, ze immers al oud. Haar zoon vult aan: “Ja, het zou fijn zijn als we het geld in ieder geval zouden kunnen gebruiken om haar fatsoenlijk te begraven.”

Moppen met Abu Bakar Bashir

2011-06-16T13:16:00.002+07:00

Mijn schoonmaakster mopt de vloer. Met een schuin oog kijkt ze af en toe naar de rechters op televisie die al bijna twee uur het vonnis tegen Abu Bakar Bashir voorlezen. Ze is een vrome moslim, zonder hoofddoek.

Twee van de rechters hebben een bril op hun neus en een zwarte snor. Allemaal zijn ze gestoken in een zwart-rode toga met witte bef. De rechter met snor heeft ook een bidplek op zijn voorhoofd. Hij slaat af en toe een bladzijde om van de stapel A-viertjes. Deze wordt maar niet kleiner.

Buiten de rechtszaal schreeuwen de aanhangers van Bashir af en toe heel hard ‘Allahu Akbar’. De vuisten dreigend in de lucht. Na een aantal onverstaanbare andere leuzen gaan ze weer op de grond zitten. De rood-wit en zwart-witte sjaals om hun hoofd gewikkeld, als bescherming tegen de zon. Over de witte bidpetjes heen. Een aantal vrouwelijke aanhangers zit in de rechtszaal. Geheel in het zwart gehuld. Met de rug naar het publiek. De gezichten naar Bashir.

Deze is volledig in het wit, behalve bril en schoenen die zijn zwart. Hij luistert naar zijn vonnis. Aandachtig. Stoïcijns. Bijna roerloos. Soms ondersteund zijn rechterhand zijn hoofd, trekt hij aan zijn snor of peutert hij in zijn neus.

Een aantal televisie stations houdt het na een paar uur voor gezien en schakelt over naar gesponsorde programma’s. Behalve TVOne, hun verslaggever klaagt over de hitte. Het is inmiddels al over twaalven en de rechters blijven maar voorlezen. De verslaggever van Metrotv heeft moeite over de luidsprekers van de rechters heen te komen.

De op grote schaal uitgerukte politie ziet er bijna schattig uit in hun beige outfits en tropenhoeden. De schattigheid houdt op bij de enorme mitrailleurs die om hun schouders hangen. Op de daken turen scherpschutters door hun viziers.

Een paar jaar geleden was Bashir te gast in een van de moskeeën bij mij in de buurt. Uit nieuwsgierigheid ging ik er naar toe. De vrouwen zaten achter een gordijn in een hoekje van de moskee. Ze lachten vriendelijk naar mij. Met mijn zwarte hoofddoek was ik een van hen. Kinderen liepen tussen ons door. Speelden tikkertje en werden vervolgens door hun moeders vermanend toegesproken.

De mannen zaten verspreid in de rest van de moskee. Echte fans dichtbij. Nieuwsgierigen wat verder weg. Zijn preek was lang en bij vlagen vermakelijk. Ten minste soms moesten de vrouwen in mijn afdeling heel hard lachen. Hij was slecht te verstaan, zelf mijn Indonesische vriendin kon hem niet goed horen.

Hij zat op de vloer. In kleermakerszit. Veel kleiner dan dat ik mij had voorgesteld. Eigenlijk zag hij er wel lief uit. “Een soort opa”, fluisterde ik tegen mijn vriendin. Ze lachte en vertaalde wat ze wel had kunnen opvangen: “ongelovigen zijn erger dan ongedierte onder een steen. Ze verdienen het daglicht niet.”

De vloer in de huiskamer is gemopt. De rechter met zwarte snor, zonder bidplek, leest nu een gedeelte van het vonnis voor. Het duurt al vier uur. Mijn schoonmaakster staat te strijken. Ik vraag haar wat zij denkt dat Bashir krijgt. Ze lacht: “Ik hoop de doodstraf en als dat niet kan dan maar levenslang.”

Sharia in uitvoering

2011-05-30T21:12:00.001+07:00

Muhammad kijkt naar mijn collega. Haar blonde haren springen weg onder haar hoofddoek. Muhammad is belast met de uitvoering van de nieuwe sharia regels in West Atjeh, een van de meest religieuze gebieden in Indonesië.

Mijn collega heeft een kopietje waarop vier moslim meisjes staan. Allemaal dragen ze een hoofddoek en bedekkende kleding. Muhammad wijst naar een van hen: basketbal in haar handen, hoofddoek weggestopt in de hals van haar shirt met lange mouwen. Niks mis mee, denk ik. Muhammad denkt daar anders over. Hij kan de contouren van haar lichaam zien, fout dus.

Dan wijst hij naar een plaatje van een nogal vroom kijkende moslima: rok op de enkels, een lang wijd shirt en een hoofddoek die haar gehele bovenlichaam bedekt. Zo hoort het. Muhammad steekt zijn duim op ter bevestiging.

De bupati van West Atjeh wil geen enkele vrouw in een strakke broek zien. Behalve dan zijn eigen vrouw. Thuis, achter gesloten deuren. Geen makkelijke opgave, het district probeert al een aantal jaar vrouwen in rokken te krijgen.

En dat lukt maar niet, in de straten van het stadje rijden honderden vrouwen rond op brommers. In strakke broeken en ditto shirtjes. De bupati is het zat en probeert de door hem verfoeide broek met een nieuwe aanpak voorgoed uit het straatbeeld te bannen.

Officieel gaat het alleen om strakke broeken, maar wat is strak? Met die vraag zijn wij bij Muhammad beland. Erg conservatief is Muhammad trouwens niet, want hij schudde gewoon onze hand toen wij zijn kantoortje binnen liepen.

We vragen hem onze kleding te beoordelen.

Afkeurend kijkt hij naar mijn collega. Zijn ogen glijden van haar skinny spijkerbroek, naar het nogal strakke jurkje en eindigt bij haar hoofddoek, die alleen haar en hals bedekt. Hij schudt zijn hoofd.

Enigszins trots ga ik staan, de mouwen van mijn wijde overjurkje zijn net iets te kort. Dat wist ik. Maar mijn zwarte linnen broek valt als een soort aardappelzak om mijn kont en benen.

Toch kijkt Muhammad bedenkelijk. Hij zucht wat. Voelt aan de stof van mijn broek. Strijkt het glad over mijn been. Ik moet mij omdraaien. Hij trekt de onderkant van mijn jurkje naar beneden.

Sommige moslims willen andere vrouwen niet eens aanraken. Muhammad heeft daar duidelijk geen probleem mee.

Hij zucht nogmaals en velt zijn oordeel: als de jurk langer zou zijn, hij wijst naar beneden, ergens in de buurt van mijn enkels, zou het mogen. Maar voor een moslima kan dit niet.

Mijn collega en ik concluderen hardop dat vrouwen in dit deel van Atjeh dus geen broek mogen dragen. Muhammad zucht weer eens diep. Die conclusie is niet juist. “Dat is precies wat alle westerse media zeggen”, klaagt hij.

Wij knikken instemmend.

De moskee roept op tot gebed. Muhammad sluit af. En prevelt -een tikkeltje sacherijnig- van onder zijn snor: “Hoe moeilijk is het? Een broek mag heus wel. Onder een lange, wijde jurk.”

De eerste keer

2011-03-21T10:59:00.002+07:00

Het is zondagavond. We zijn net met de kinderen op bezoek geweest bij vrienden in het centrum van Jakarta. Het was gezellig. We hebben ieder een paar wijntjes gedronken. In het donker zingen we mee met een kinder-cd, wanneer mijn man een onopvallend verbodsbord mist. Binnen enkele seconden zie ik het zwaailicht van een politiemotor in de achteruitkijkspiegel. Hij gebaart dat we moeten stoppen.

In Indonesië worden nooit alcoholcontroles gehouden. Alcohol in het verkeer wordt in het grootste moslimland ter wereld niet gezien als een probleem. Een ademanalysetoestel behoort niet tot de uitrusting van een agent. Terwijl we afremmen stop ik toch snel een kauwgompje in mijn mans mond.

De motormuis parkeert zijn motor. Hij loopt gewichtig om onze auto heen. Ik open mijn raampje en kijk hem aan. Hij draagt een weerspiegelende zonnebril en bromt wat over een heel hoge boete. Ik probeer uit te leggen dat we het bord niet hadden gezien.

De agent bromt weer wat. We moeten meekomen naar het bureau. Ik schrik en houd mijn mond. De kinderen zijn moe en beginnen te jengelen.

De agent vraagt om de autopapieren. Paniek. We weten niet waar die liggen. Door de week rijdt onze chauffeur de auto en die heeft zijn eigen plek voor dat soort dingen. Op de meest logische plekken liggen ze niet. De agent zucht en draagt mij nors op de chauffeur te bellen.

De auto staat niet op onze naam. We hebben de wagen ooit van een Indonesische vriendin gekocht en het was makkelijker om hem op haar naam te laten staan, vertelde iedereen ons. Het eigendomsbewijs verraadt deze illegale actie. Met trillende hand haal ik mijn mobiele telefoon uit mijn tas en bel onze chauffeur.

De agent heeft ondertussen een sigaretje opgestoken. Mijn chauffeur neemt op. Met horten en stoten leg ik uit wat er is gebeurd. Meteen vertelt hij waar de papieren liggen, is dan even stil en zegt dat ik ook een blauw briefje aan de agent moet geven. ,,Een blauw briefje?" vraag ik maar hij heeft al opgehangen.

Verdwaast staar ik voor mij uit: 'Een blauw briefje, een blauw briefje'. Dan daagt het, het biljet van 50.000 Indonesische roepia (iets minder dan 5 euro) is blauw. In mijn portemonnee zitten een paar blauwe briefjes. In het Nederlands deel ik mijn man de opdracht van onze chauffeur mee. Zijn reactie is laconiek: ,,Ja, hè hè, wat dacht je dan?"

Mijn man geeft mij het gevonden eigendomsbewijs. Ik haal een blauw briefje te voorschijn. Nerveus kijk ik naar de politieman. Ik voel mij een maagdelijke bruid tijdens haar huwelijksnacht. Gedachten vliegen door mijn hoofd: 'Nederlandse vrouw in Indonesië gearresteerd wegens omkoping agent'. Met zweethanden vouw ik het briefje op en overhandig het samen met de autopapieren aan de agent.

Zelfverzekerd neemt hij de autopapieren met toegevoegde waarde in ontvangst. Met grote passen loopt hij naar zijn motor en tovert ergens een zaklamp vandaan. Het bewijs wordt zeer gedetailleerd gecheckt. De politieman haalt zijn neus op met een rochelend geluid.

Ons jongste kind begint te huilen. De oudste kijkt met grote ogen naar de agent. Die kijkt streng de auto in, geeft de papieren terug en gebaart dat we door mogen rijden. Het blauwe briefje is verdwenen. Ik slaak een zucht van verlichting. De oudste vraagt wat er aan de hand was. Ik verzin een smoes. Of had ik hem moeten vertellen dat zijn ouders net het gezag hebben omgekocht?

Deze column is in de maand maart verschenen in de GPD kranten in de rubriek Standplaats

Marital Rituals

2011-01-23T11:00:00.004+07:00

With 34, my best Indonesian friend was, according to Indonesian standards, far too old to be getting married.

In the time I have known her, she had been very open about the fact that her parents did not think their sixth daughter would tie the knot ... that was until she came home with an American.

Very quickly the courtship phase moved into the marriage phase. A Javanese engagement is full of rituals. Beginning with an official proposal in the Kampung.

This happened straight after Eid. We went to her parent’s house, together with some other bule´s. She had told us it was for a lunch. In the back of the car there were baskets of fruit, flowers and other things.

We walked through her neighbourhood in a procession, attracting quite a bit of attention. At her house we were greeted by her parents and five of her six sisters, their husbands and children.

It was only then that I realised we were there to represent the future groom´s missing family, they of course could not be there. We had to sit in a row in front of the almost bride and her family.

She looked very pretty, her hair in a French role, and dressed in beautiful white kebaya a flower in her hair.

Everyone was quiet. Then her father asked the groom what he was doing here, he was not only here to eat, right? We were a little shocked by his unIndonesian directness. So was the groom, who replied nervously that he wanted to marry his daughter.

The fiancé’s father set some rules: No ill-treatment, converting to Islam and with a smile on his face: no second wife. No one even dared to laugh.

The groom thought for a minute and agreed. The father proudly looked at his guests. His last daughter was going to get married. And then one of bride-to-be nieces loudly demanded to know if the bride had anything to say. Did she agree?

All heads turned in her direction. Tears fell from her face. “I don’t know, I want to think about it. This time the silence was deafening. The 'family–in-law' was in shock. The groom looked to the ground.

“How long do you need to think about it?” asked her father, a little unsure himself.

A tear fell.

And another one.

The clock was ticking. Suddenly the groom jumped up. He took a small box from his pocket. "Maybe this helps?" He put the ring on her finger.

And she? She said 'yes' with a sniff and one of her beautiful smiles.

Everybody looked relieved. The father resumed his proud post and decided upon the date. A Saturday in November. And after that, finally, we had lunch.

Was all of this Javanese drama? The doubt? The crying? I asked the bride later. A little bit, she said. But she also felt her father gave her away too easily. She expected him to give her boyfriend a harder time, in the end she is the last of seven daughters to get married.

But to cancel a wedding because of that? No, even for this Javanese princess that would be too dramatic.

This is a liberal translation of the Dutch column ´huwelijkse rituelen´, that was published in newspapers affiliated with the GPD.

With help from Katie Hamann it was translated and transformed into a wedding speech.

The bride and groom are happily married; their wedding was a great gathering with beautiful people.

Huwelijkse Rituelen

2010-11-10T15:27:00.005+07:00

Mijn beste Indonesische vriendin gaat trouwen. Ze is 34, volgens Indonesische begrippen eigenlijk te oud om in het huwelijksbootje te stappen. Trouwen doe je hier tien jaar eerder.

Haar ouders hadden de gedachte aan een huwelijk voor hun zesde dochter dan ook al lang opgegeven. Totdat ze thuiskwam met een Amerikaan. En al snel werden de eerste stappen richting huwelijk gezet. Een Javaans huwelijk staat bol van de rituelen. Een officieel aanzoek, lemaran, is daar onderdeel van.

Dat gebeurde vlak na het Suikerfeest. Samen met wat andere 'bule's'- Indonesiërs duiden blanke mensen graag aan met deze term - twee Indonesiërs, een vijftal kinderen en de aanstaande van mijn vriendin togen wij op een zondag naar haar ouderlijk huis. Voor een lunch. Achterin de auto grote fruitmanden, bloemen en andere pakketjes.

Bij haar buurt aangekomen liepen we in een soort processie door de kampong. Mensen keken verbaasd over de schutting naar deze optocht van blanken met cadeaus. Bij haar huis werden we begroet door vijf van haar zes zussen, hun mannen en kinderen en haar vader en moeder.

Pas toen realiseerde ik mij dat wij, de bule's, de familie van de bruidegom vertegenwoordigden. De echte familie woonde immers in Amerika. We moesten tegenover de bruid en haar familie gaan zitten. Alle kinderen werden in een slaapkamer verzameld, de enige plek in huis met airconditioning.

De bruid zag er prachtig uit, heel Javaans: haren in een wrong, een keurig gesteven, witte kabaya boven een sarong. Een bloem in het haar.

Iedereen werd stil, alleen de zoemende ventilatoren waren nog te horen. Het werd warm in de kleine voorkamer. Toen nam haar vader het woord; hij vroeg de bruidegom wat hij kwam doen. Hij kwam toch niet alleen maar voor het lekkere eten?

Wij waren ietwat overrompeld door deze on-Indonesische directheid. Dat gold ook voor de bruidegom, die na wat haperingen toch om de hand van zijn geliefde vroeg. Daarop stelde de vader een aantal voorwaarden: geen mishandeling, bekering tot de islam en met een glimlach op zijn gezicht voegde hij eraan toe: 'je mag geen tweede vrouw nemen'. Niemand durfde te grinniken.

De verloofde dacht een paar seconden na en zei dat hij akkoord ging. De vader keek trots en voldaan de kring rond. Zijn laatste dochter ging trouwen. Eindelijk. Totdat een van de nichtjes opsprong en zich luid afvroeg of de bruid misschien ook nog wat te zeggen had. Ging zij wel akkoord met dit aanzoek?

Alle hoofden draaiden in de richting van de bruid. Tranen pingelden langs haar wang. ,,Ik weet het niet, ik wil er over nadenken", sprak ze zachtjes. De stilte was oorverdovend. De 'schoonfamilie' schrok. Ik keek zenuwachtig naar haar en haar vriend. Hij hield zijn hoofd gebogen.

,,Hoe lang wil je erover nadenken?", vroeg de vader, ook een beetje bedremmeld. Er viel een traan. En nog een. De minuten tikten weg. Plots stond de bruidegom op. Haalde een doosje uit zijn zak. ,,Misschien helpt dit." Hij schoof een diamanten ring aan haar vinger. En zij gaf hem het jawoord. Met een laatste snik.

Iedereen schoof opgelucht een stukje naar achteren. De vader viel weer in zijn rol en bepaalde de datum. Een zondag in november. Daarna kon er gegeten worden: witte rijst, rendang, bami, nasi goreng, kip.

Was dit alles Javaans drama, de twijfel, het huilen, vroeg ik later. Een beetje wel, gaf de bruid toe. Maar ze vond ook dat haar vader haar wel erg gemakkelijk liet gaan. Als laatste van zijn zeven dochters had ze toch wel wat meer weerstand verwacht. Maar nee, de bruiloft afblazen, dat was wat al te dramatisch.

Deze blog werd eerder gepubliceerd door de GPD bladen in de rubriek Standplaats

Foto: Esther de Jong

Spookhuis

2010-06-19T09:50:00.002+07:00

Wonen in Jakarta heeft veel nadelen: eeuwige luchtvervuiling, verstikkende hitte en akelig lange files. Toch zijn er een paar voordelen. Een daarvan is een enorme tuin achter het huis. Een groot grasveld met aan het eind een groentetuin. Tenminste dat is de bedoeling. Laatst hebben we wortels gepland, de eerste groene sprietjes zijn inmiddels zichtbaar.

We zijn dus aan het tuinieren geslagen. Na een dag hard werken besluiten we een jasmijnstruikje te planten. Mijn man spit de rode aarde om, ik kijk met ons zoontje hoe het zweet van zijn gezicht druipt.

Dan zien we plots een stuk zwart haar in de rode aarde. Ik slaak een gil. Geschrokken kijken we elkaar aan: is hier iemand vermoord, wonen wij in een spookhuis? Wanneer in Jakarta een huis lang leegstaat, kun je er donder op zeggen dat het in de volksmond een spookhuis wordt genoemd. Het betreft vooral huizen die zijn gebouwd tijdens de koloniale overheersing; hier zouden complete families zijn uitgemoord, hebben moeders hun kinderen omgebracht of er leven grote, zwartharige monsters.

In het oude stadsdeel van Jakarta, Kota, spookt het ook. Bij het oude stadhuis werden in de Nederlandse tijd gevangenen opgehangen, wier geest nooit rust heeft gevonden. Op de toiletten van het bekende café Batavia schijnt de geest van een meisje rond te dwalen, zo hebben mensen mij gewaarschuwd, maar niemand kan zeggen waarom ze daar is en wat ze precies doet.

Een spookhuis in een buitenwijk kwam onlang nog in het nieuws nadat een nasi goreng verkoper daar verdween. De politie zette man en macht in en kwam tot de conclusie dat het slechts om een gerucht ging, maar dat was aan dovemansoren gericht. Een paar maanden later verdween volgens omwonenden op dezelfde plek opnieuw iemand.

Toch komen geesten niet alleen in oude gebouwen voor. In mijn spiksplinternieuwe kantoor wonen ook spoken. Verschillende collega's hebben ze al gesignaleerd. Op de wc, in de keuken en in hun werkruimte.

Toen het hen te veel werd, hebben ze een soort 'ghostbuster' ingehuurd. Die kwam met drie anderen en met bloemen en water. Het water en de bloemen werden in de kantoorruimte gegooid, terwijl islamitische spreuken werden uitgesproken. In de toiletten gingen alle vier de mannen over hun nek. Zoveel geesten waren er. Sindsdien was het betrekkelijk rustig op kantoor.

Tot een tijdje geleden. Een vrouwelijke collega hoorde op de wc een meisje huilen. De collega's zeiden dat de geesten Nederlands spreken. Ze zijn hier blijven hangen na de koloniale tijd. Ze hebben mij daarom al eens gevraagd of ik er niet een keer mee wil praten via een medium. Om ze vriendelijk te verzoeken weg te gaan.

Terug in de tuin denk ik hieraan. Als 'onze' geest ook Nederlands is, kan ik in ieder geval een gesprek aanknopen. Mijn zoontje haalt mij terug naar de werkelijkheid. ,,Het is Asli's haar", zegt hij zachtjes. Zijn kindermeisje. Maar wat doet haar haar in de tuin?

Ik roep haar. Met een handdoek om haar hoofd komt ze naar buiten. Ik wijs op het bosje haar in de moestuin. Asli kijkt een beetje betrapt. Ze haalt de handdoek weg; haar lange haar is gekortwiekt tot een boblijn. ,,Mini heeft mijn haren geknipt", zegt ze bedremmeld, wijzend naar de schoonmaakster die verderop staat.

Het haar heeft ze in de tuin begraven uit angst voor zwarte magie. Bang dat iemand ermee aan de haal zou gaan voor voodoopraktijken. Het jasmijnstruikje staat nu in de tuin. We hebben het boven op de afgeknipte haren geplant. Het bloeit goed.

Deze column is in de maand juni in de rubriek Standplaats van de GPD verschenen.

Het Jamu-vrouwtje

2010-01-28T19:47:00.007+07:00

Ze staat iedere dag tegen een uur of vijf voor mijn huis. Het kruidenvrouwtje. In een mooie kabaja en sarong. Haar haren samengebonden in een ouderwets Indonesisch knotje. Op haar rug een enorme rieten mand met plastic flessen. De inhoud varieert van donkergeel tot ondefinieerbaar kleurloos. In haar hand een plastic, blauw emmertje, waarin kleine glaasjes zitten, voor de medicinale drankjes.

De beloftes van het medicijnvrouwtje zijn groot: van ongesteld zijn zonder pijn, tot gewichtsverlies en fantastische seks. Van een mooie witte huid en glanzende haren tot een goede adem. Voor ieder pijntje, een drankje, een jamu.

De drankjes maakt ze thuis. In haar kleine huisje. Met achter de enige zit/slaapkamer een klein, benauwd keukentje, slecht verlicht door een peertje. Op het houtvuur een enorme pan, waar een dikke rookwolk boven hangt. In het water in de pan gaan koenjit, gember, citroengras en andere kruiden. En geheime ingrediënten. De jamu-vrouw is niet gek natuurlijk, de exacte samenstelling van haar medicijnen geeft ze niet prijs.

Iedere namiddag loopt ze door mijn buurt, waar ze vaste adresjes bezoekt. De zware mand heeft ze op haar rug gebonden met een doek, een slendang. Zo een waarin vroeger haar kinderen zaten.

Ook is ze iedere middag in het speeltuintje te vinden. Ze hurkt neer en wacht geduldig op klandizie. Haar drankjes vinden gretig aftrek. Kindermeisjes, koks, moeders, bewakers en tuinmannen. Wanneer het jamu-vrouwtje verschijnt, stopt iedereen even met zingen, spelen, schommelen en glijden. Als een ware cocktailober mixt de vrouw haar drankjes.

Zelf heb ik ook ooit een jamu genomen, om af te vallen. Een vriendin zwoer erbij. Onder het mom van baat het niet, dan schaadt het niet, waagde ik het erop. Het drankje had een donkerbruine kleur en werd aangelengd met water uit een fles. Ik moest eerst een drankje snel achterover slaan en kreeg direct een ander drankje om er de bittere smaak mee weg te spoelen. Vervolgens kreeg ik hartkloppingen, voelde me misselijk en had diarree. Veel at ik die avond niet. Dus het hielp wel een beetje om af te vallen.

Veel mensen drinken iedere dag een jamu, bang als ze zijn ernstig ziek te worden als ze het niet doen. Of enorm in lichaamsomvang toe te nemen. Of om nooit meer seks te hebben. Maar gezien de onbekende ingrediënten weet niemand eigenlijk wat hij slikt. Er is geen keuringsdienst van waren die de medicinale drankjes controleert.

Ook voor kinderen zijn er speciale drankjes. Om beter te slapen en om de eetlust te bevorderen. Het kruidenvrouwtje heeft aan mijn kindermeisje een goede klant. Iedere dag koopt zij een jamu, voor haarzelf. Ooit heeft ze wel geprobeerd er mijn kinderen een te geven, maar dat zag ik niet zitten. Dus neemt ze de drankjes maar zelf; de ene dag tegen ongesteldheidpijn, de andere dag gewoon omdat het in haar ogen gezond is.

Vandaag is mijn babysitter al naar huis, ik sta in de keuken en gebaar naar de jamu-vrouw dat ze door kan lopen. Ze glimlacht, naar mij, denk ik. Dan zie ik plotseling mijn vierjarig zoontje tussen de spijlen van het witte hek kruipen. De jamu-vrouw schenkt een geelachtige drab in een glaasje. Als een vaste klant drinkt mijn zoontje het goedje. Ik snel naar buiten. Net te laat, het glaasje is leeg. De vrouw vraagt 20 cent aan mij en beantwoordt mijn paniekerige reactie met een glimlach. Mijn zoontje kijkt mij geruststellend aan en mompelt iets van 'bijna iedere dag' en 'gezond voor mij'.

Deze column is in de laatste week van januari in de GPD-kranten verschenen.

Verloren dochter

2009-10-27T15:07:00.002+07:00

Ze staart wezenloos naar het puin waaronder haar 15-jarige dochter nog geen twaalf uur geleden vandaan werd gehaald. Dood. Bij het eerste ochtendlicht begraven, haar lichaam op wat blauwe plekken na nog helemaal intact.

Ze klampt zich aan mij vast. Ze roept, schreeuwt, huilt.

Mira werd haar dochter genoemd.

Mira had haar laatste examen Engels toen om zestien minuten over vijf de vloeren van haar klaslokaal begonnen te bewegen. Een aardbeving. In een tijdsbestek van enkele seconden stortte de school in. Mira had niet eens meer tijd haar schoenen aan te trekken.

Ze wilde perse Engels leren, zonder die taal geen kans om arts te worden, zei ze.

Haar vader staat op de resten van haar school. Op zijn armen schaafwonden. Uren heeft hij door de brokstukken gezocht. Eerst op zoek naar zijn kind, daarna op zoek naar haar jas en schoenen.

Mira werd door iemand anders tussen het puin vandaan gehaald en in de moskee gelegd. Daar vond hij haar. Het gouden kettinkje met haar naam om haar nek, haar lange zwarte haren bij elkaar gebonden.

Haar broer zit naast haar moeder. Zijn ogen staren in het niets. Zijn handen steken in het roze jasje dat Mira die laatste schooldag droeg. Gevonden tussen de resten van een klaslokaal.

Zijn moeder huilt geluidloos.

Ze ruikt continu aan een bruin sjaaltje om haar nek. Nog geen twee dagen geleden zat het om Mira’s nek.

Het ruikt naar haar.

De zwarte schoenen die iemand komt laten zien worden op een hoop gegooid. Het zijn niet de schoenen van Mira.

Ik kijk naar de vrouw, wij zijn beiden 36. Ze pakt mijn hand. We huilen. Zij om haar verloren dochter, ik om de gedachte eraan.

Oma

2009-09-24T18:48:00.000+07:00

Mijn oma is overleden. Nog geen week geleden. Ze was oud en ziek, toch was het plotseling. Zo staat het ook op de rouwkaart: ‘na een langdurig ziektebed toch nog onverwacht overleden.’ Ik was niet bij de crematie. Als ik vanuit Indonesië zou aankomen op Schiphol zou die al zijn afgelopen. Jakarta is soms ver weg.

Oma was niet de meest makkelijke. De grote stoel waarin zij zat, werd door sommige familieleden gekscherend ‘de troon’ genoemd. Vanuit daar heerste oma over haar miniatuur koninkrijk. De bron van ettelijke familieruzies lag bij haar en menigeen verklaarde de oorlog aan oma.

Als kind gingen al die spanningen aan mij voorbij. Ik logeerde er vaak. Alles mocht. Veel snoepen, laat naar bed, de hele dag televisie kijken. Naar bioscoop en pretpark. Ik vond het heerlijk bij mijn opa en oma. Ik mocht uitkiezen wat ik wilde eten. Bij hen draaide het om mij. Iets waaraan ik als oudste kind blijkbaar behoefte had.

De laatste keer dat ik bij hen heb gelogeerd was ik net 24.Uitgeput van het vele uitgaan en een heimelijk verlangen naar dat gevoel van toen, vertrok ik met de trein van Amsterdam naar Eibergen.

Er was niet veel veranderd. Behalve mijn vermoedden dat opa normaal gesproken in de logeerkamer sliep. En dat opa en oma de hele tijd zaten te bekvechten. En dat oma er wel een heel andere politieke mening op na hield. Wat eigenlijk niet kon, omdat oma immers de baas was van haar koninkrijk. Uitgerust en met het toch weergevonden veilige gevoel maakte ik de tocht terug naar de hoofdstad.

Vlak daarna verhuisden opa en oma naar het noorden. In een klein bejaardenhuisje keek oma vanuit haar grote stoel naar een speeltuintje, haar nieuwe domein. Als wij langskwamen schuifelde zij naar de deur, maar ook dat ging na een tijdje niet meer. Al snel belandden zij in een bejaardentehuis.

Na de moeilijke bevalling van mijn eerste kind had ik mijn oma aan de telefoon. Toen ik mijn beklag deed over de bevalling zei ze: “Ach ja, het gaat er makkelijker in dan eruit.” Om vervolgens op dwingende toon te vragen waar het geboortekaartje bleef.

Al snel verhuisde ik naar Indonesië. Mijn oma was dol op mijn nieuwe woonplek. Ze was er nooit geweest, maar bananen werden door haar steevast pisang genoemd en een parasol noemde ze pajong. Natuurlijk was ze lid van de Tempo Doeloe vereniging in het bejaardentehuis. En bleef ze bij het gezegde ‘Indië verloren, rampspoed geboren’, iets dat ze herhaalde als ik mij negatief uitliet over het ‘Indië’ van nu.

De laatste keer dat ik oma zag, was ik hoogzwanger van mijn tweede kind. Oma lag in bed. Bleek en met heel dunne armen. Ze deed mij denken aan een ziek vogeltje. Het viel haar zwaar nog langer te leven, ze had dr geen zin meer in, vertelde ze.

Nu is mijn oma er niet meer. En ik was niet bij haar afscheid. Ik was thuis, in Jakarta. En heb in mijn eentje getoast op oma. Misschien onmogelijk en moeilijk, maar ergens bijdrager aan fijne jeugdherinneringen.

Buiten de groep

2009-09-22T12:15:00.000+07:00

De Ramadan is voorbij. De weken van heimelijk slokjes water drinken en eten achter slot en grendel ook. Er is namelijk geen ontsnappen aan de vastenmaand in Indonesië. De gordijntjes voor de eettentjes om eventuele eters onzichtbaar te maken, de reclames, soaps en nieuwsprogramma’s die allemaal in het teken staan van de heilige maand. Zelfs in de luxueuze shoppingmalls dragen de normaal kortgerokte dames van de klantenservice in een keer allesverhullende hoofddoekjes.

Bijna iedereen van de ongeveer 200 miljoen Indonesische moslims vast. Dat begint s ochtends met zonsopgang en eindigt met de val van de duisternis, iets voor zessen. De kranten hebben de juiste tijden tot op de minuut op de voorpagina staan. In deze dertien uur mag niet worden gegeten, gedronken, gerookt, gevreeën, geroddeld, gelogen of gevloekt.

Het is een maand die er ieder jaar weer inhakt. De sfeer verandert enorm wanneer bovenstaand niet gebeurt. Het voelt als de paar dagen voor het paasfeest. Sober, ingetogen. Het is tevens de enige tijd in het jaar dat ik mij echt buiten de samenleving voel staan. Ieder slokje water dat ik op kantoor drink, levert toch een soort schuldgevoel op naar de rest. Laat staan het nuttigen van een tussendoortje of lunch.

De christelijke Indonesiërs op kantoor hebben beduidend minder moeite met dit soort gevoelens, althans zo lijkt het. Zij brengen openlijk chocoladetaart naar de niet-vastende mensen en smikkelen luidruchtig hun lunch op.

Tot hun schrik en verbazing heb ik een halve dag geprobeerd te vasten. Wel een beetje gedwongen. Ik was vergeten te lunchen en besloot het toen maar vol te houden om te kijken wat het met mij deed. Knallende koppijn en een concentratieniveau van nul.

Het hele land ligt dan ook eigenlijk de hele maand stil. Normaal is het al niet makkelijk om mensen te pakken te krijgen, tijdens de ramadan is het proberen daarvan eigenlijk al niet eens de moeite waard. Het “Sorry, nog niet op kantoor,” tegen 9.00 uur wordt gevolgd door een “Oh, sorry, al naar huis,” om 15.00 uur. Tussendoor is iedereen meestal aan het ‘bidden’. Of in een ‘meeting’.

Op mijn kantoor zie ik waarschijnlijk wat de door mij gebelde mensen echt aan het doen zijn. Hier liggen ze op hun bureau te slapen, of hangen moedeloos, uitgedroogd en uitgehongerd in hun stoelen. Een enkeling slaapt onder zijn bureau. Tijdens momenten van een korte opleving wordt de speciaal voor een ramadan toernooi opgestelde pingpong tafel fanatiek gebruikt. Maar dan vooral om niet te hoeven denken aan de honger en dorst.

De moskee geeft met een roffel op een speciale ramadan drum het teken dat de vasten mogen worden gebroken. Bij gebrek aan een hoorbare moskee op veertien hoog wordt de televisie op kantoor tegen een uur of 17.30 uur harder gezet, om het moment dat er na al die uren weer gedronken en gegeten mag worden niet te missen.

Het breken van de vasten is een sociale gebeurtenis. Beroemdheden, ministers en zelfs de president nodigen gasten uit om met hen de eerste slok zoete thee te drinken. De meest lekkere dingen staan dan op het menu.

Op het kantoor worden tijdens de ramadanmaand de vasten af en toe samen gebroken. De twee christelijke dames baken en braden een aantal heerlijke Indonesische gerechten.
De geur van eten trekt dan tegen een uur of vier door het hele kantoor. Dwars door de deur van keuken heen. De lucht is sterk genoeg om iemand die niet vast het water in de mond te doen lopen.

Om even voor zessen zenden alle televisiezenders in Indonesië massaal een gebed uit. Soms live, soms van een bandje. De collega’s op kantoor murmelen collectief ‘Alhamdulillah’ gevolgd door een zacht ‘Bismillah’ en nemen een slokje mierzoete warme thee, tjendol, of gewoon water. De tafel met lekkernijen is binnen mum van tijd leeg.

Met het verdwijnen van de Ramadan verdwijnt ook mijn dubbele gevoel. Ik kan zonder schuldgevoel bij daglicht op straat een flesje water leeg drinken en weer lunchen met mijn Indonesische moslimvriendin. Ik sta met beide benen in de maatschappij. Tot 11 augustus 2010, wanneer tegen een uur of half vijf ‘s ochtends de moskeeën om het hardst schreeuwen dat er niet meer overdag mag worden gegeten en ik mij opnieuw buiten de groep gezet voel.

Deze column is in de maand september in de GPD-kranten verschenen in de rubriek Standplaats

De laptop

2009-07-22T22:48:00.003+07:00

“Ibu, ibu de laptop is weg,” schoonmaakster Mini staat mij voor het huis op te wachten en kan de opwinding in haar stem niet verbergen. In een zucht voegt ze toe dat zij achter was toen het gebeurde en dat kindermeisje Asli de mannen had binnengelaten. Langzaam loopt Asli naar mij toe, ze is bleek en staart apathisch voor zich uit. Zus zit uitgelaten te kraaien in de slendang.

Hortend en stotend komt het verhaal eruit. Twee mannen zijn het huis binnengedrongen als medewerkers van het elektriciteitsbedrijf en hebben de laptop waarschijnlijk in hun rugtas gestopt. “Ze hebben mij gehypnotiseerd, bu.” Asli zijgt neer op de bank.

Inmiddels stroomt mijn net nieuwe huis vol met beveiligingsmannen uit de wijk. Iedereen praat door elkaar heen. De een probeert mij uit te leggen dat hypnose een heel legitieme manier is voor diefstal, de ander heeft steengoede tips om dit soort ‘inbraken’ te voorkomen. Weer iemand anders wil weten waarom het hek niet op slot was en hoeveel de laptop eigenlijk had gekost. “Net nieuw, 1500 euro,” zucht ik. Uit mijn ooghoek zie ik Asli nog verder in de bank zakken.

Dan komt mijn man Anthony thuis. De laptop was van hem. Iedereen valt stil. Hij pakt een glas water en geeft het aan Asli. Dan gebeurt het: de normaal zo beheerste Asli werpt zich op de grond en trekt huilend en schreeuwend haar haren uit haar hoofd. ‘Authentieke Javaanse dramatiek,’ volgens een Javaanse vriendin.

Twee dagen later staat om 20.30 uur een beveiligingsman voor het hek. Wantrouwig bestudeer ik zijn naamplaatje en lees Mohammed. Enthousiast vertelt Mohammed dat de daders zijn gevonden, helemaal aan de andere kant van de stad. Ik ben verbaasd. Jakarta is een stad waarin 12 miljoen mensen wonen, daarin vallen twee mannen op een brommer heus niet op.

Mohammed wil dat ik mee ga om hen te identificeren. Ik stribbel tegen, ik was immers niet thuis toen het gebeurde en heb eerlijk gezegd geen zin om in het donker met een totaal wildvreemde mee te gaan. Hij overtuigt mij door te vertellen dat de laptop ook is gevonden.

Even later zit ik achterop de brommer van de beveiligingsman. Hij rijdt naar een kleine politiepost waar zich een groep van vijftig mensen heeft verzameld. Ze staan om de twee ‘daders’ heen, die met ontbloot bovenlijf en geboeide handen op de grond zitten. Iedereen begint te lachen en te schreeuwen als ze mij zien. Ik word binnengehaald als een soort beroemdheid.

Ze zien er bang uit. Een van de twee kijkt eng uit zijn ogen, de hypnotiseur besluit ik. Uit voorzorg ontwijk ik zijn blik. De menigte begint te roepen dat ik foto’s moet maken. Dat wil ik niet, ik heb geen zin in intimidatie. Ik vraag aan Mohammed waar de laptop is. “Oh, maar die is niet hier ibu, u kunt die morgen ophalen,” zegt hij zonder blikken of blozen.

Ik vertel hem dat ik weg wil en werp nog een laatste blik op de twee mannen, ze zijn in ieder geval niet in elkaar geslagen, concludeer ik. De volgende dag ga ik naar een ander politiebureau. Asli moet de mannen identificeren en ik de laptop. Als ik het kantoor binnenloop weet iedereen meteen waarvoor ‘die bule’ komt.

We lopen direct naar een verhoorruimte. De deur wordt opengegooid. Binnen zit een van de mannen van gisteren. De rechercheur gilt: “ Is dit hem?”. Als Asli even nadenkt, schreeuwt hij meteen: “Dit is hem toch, ja toch?” Asli schudt haar hoofd. De deur van een andere verhoorruimte wordt opengegooid. De man met de enge ogen kijkt van mij naar Asli. Ze krimpt ineen en wijst instemmend naar hem.

Om zijn voet zit bebloed verband. Onder zijn ogen een blauwe plek. De rechercheur vertelt dat hij tijdens de arrestatie probeerde te ontsnappen en daarom in zijn voet is geschoten. ‘Logisch,’ vertelt een aanwezige beveiligingsman, ‘anders bekennen ze natuurlijk niet’. De opmerking dat de hypnotiseur nog geen 12 uur geleden zonder verband rondliep wordt volkomen genegeerd. Ik begin medelijden te krijgen met de daders, vooral als ik hoor dat ze een celstraf van drie jaar boven het hoofd hangt.

Thuis gekomen ligt er een brief van het wijkhoofd waarin alle bewoners van mijn wijk worden gewaarschuwd voor dit soort praktijken. Ons hek is vanaf nu altijd op slot. En de gloednieuwe laptop? Niet meer terug gezien, wel een aantal andere exemplaren die ik zo mee naar huis had mogen nemen van de politie. Dat heb ik gracieus geweigerd.

Ibu: mevrouw
bu: afkorting van mevrouw
bule: witte

Alles soms beter dan niets

2009-03-23T10:20:00.001+07:00

Toen

Uitslapen tot 11.00
Koffie drinken en alle kranten lezen
Recepten uitzoeken in een kookboek
Naar de markt, kaasboer, supermarkt
Even een paar (kleding)winkels in
Videotheek
In de kroeg een wijntje drinken
Uitgebreid koken
Nog meer wijn
Eten
Film kijken
In de kroeg wat wokaatjes achteroverslaan
En meer van alles

Nu

Uitslapen tot 06.30
Boekjes lezen
Ontbijten, koffie drinken, ruzie
Kijken wat er in de koelkast ligt
Lunchen, ruzie
Schilderen, tekenen, kleien, duplo, auto’s, trein, ruzie
Vloer dweilen
Eten koken
Eten, ruzie
Bad/bed ritueel
Uitgeput op de bank of achter computer
Soms met een wijntje
En niets van alles

Maar soms is niets beter dan alles.

Voetnoot: De ruzies zijn meestal met Finn en tussendoor wordt Zus gevoed, maar dat terzijde

Vijfsterrenhok

2008-08-14T21:36:00.002+07:00

Iedere Indonesiër met geld heeft personeel: een tuinman, een chauffeur, een kindermeisje, een kok. Het is de gewoonste zaak van de wereld. Ze heten pembantu - vrij vertaald 'helper' . Ze dweilen de vloer, doen boodschappen en strijken van s ochtends vroeg tot s avonds laat, zes dagen per week.
Het inkomen van deze mensen varieert nogal. De een krijgt 25 euro per maand, de ander treft het met 70 euro.

De meeste pembantu’s wonen bij hun bazen in huis, in het apart daarvoor gereserveerde dienstverblijf. In Jakarta hebben zelfs de kleinste eenkamerappartementen een hoekje van het huis ingericht als leefafdeling voor de pembantu. Deze ruimtes zijn dikwijls niet groter dan een ruime bezemkast, zonder raam en vaak grenzend aan een open hurktoilet.

Alle dienstkamertjes zien er eigenlijk hetzelfde uit: een matras op de grond, aan de muur hangers met kleren en een klein kastje waarin de meest persoonlijke bezittingen zijn weggestopt. In vroegere tijden sliepen pembantu’s zelfs niet op hetzelfde niveau als hun heer en meester, maar altijd lager. Iets dat in een appartement vrijwel onmogelijk is.

Je zou de eigenaar van een klein appartement nog het voordeel van de twijfel kunnen geven; zelf woont hij/zij immers ook niet extreem groot. Toch heeft de dienstkamer in het driekamerappartementen exact dezelfde afmeting. Ook mijn huis heeft met vier ruime slaapkamers, drie badkamers en een enorme bovenverdieping naar verhouding drie piepkleine pembantu-kamertjes.

Het begint al bij de aparte opgang, die gaat via de garage. De traptreden liggen idioot ver uit elkaar, het kost zelfs mij moeite en ik ben met mijn schamele 1.68 meter best lang voor Indonesische begrippen. Het gangetje waaraan de kamers liggen is klein, maar licht.

Voor het hurktoilet staat een emmer met daarin een mandischepje, daarnaast ligt de grootste kamer, zonder raam of airco: twee bij drie meter. De andere twee kamertjes zijn nog kleiner. Een Indonesische vriendin die langs kwam snapte niet waarover ik mij nou zo druk maakte. “Lekker licht en ruim,” was haar oordeel, zonder spoor van ironie in haar stem. Ze meende het echt: “Ze wonen hier toch voor niets,” voegde ze tot overmaat van ramp toe.

Ik was onthutst. Hoe kon ze dat zeggen? Ik zou nooit, maar dan ook nooit iemand in zulke mensonterende toestanden laten wonen. Totdat ik niet veel later een van de vele achterstandswijken van Jakarta bezocht. Die bestaan uit kleine bedompte hutten, zonder ventilatie of juist met grote kieren en gaten. Open riolen die regelmatig overstromen en gedeelde wc’s die niet meer zijn dan een gat in de grond met daarom heen dikke vliegen. En het zijn heus niet alleen werklozen die hier wonen, ook uithuisgeplaatste pembantu’s hebben hier hun woning.

Mijn kleine kamertjes lijken hiermee vergeleken een vijfsterrenhotel: hoog, droog en zonder ongedierte. Toen een paar weken geleden de hulp van een van mijn collega’s op zoek was naar een ander onderkomen, dacht ik aan mijn kamertjes. Het zou bijna egoïstisch zijn om haar niet een van die hokjes aan te bieden. Schoorvoetend deed ik dat dan ook.

Gelukkig vond ze een andere oplossing, want ik weet nog steeds niet of ik het had aangekund.

Deze column is in juli in de GPD-kranten verschenen in de rubriek Standplaats

Zwangere vrouw zoekt ziekenhuis

2008-08-04T19:37:00.002+07:00

Dat duizenden schatrijke Indonesiërs jaarlijks naar het buitenland afreizen voor een medische behandeling, is natuurlijk al verontrustend, maar wanneer blijkt dat verschillende ministers hun gezondheidsheil in het buitenland zoeken, geeft dat voer tot nadenken.

Ik ben vijf maanden zwanger en sta voor een immens dilemma: waar te bevallen.

Bijna iedere buitenlander springt hoogzwanger in het vliegtuig om overal behalve in Indonesië haar kind op de wereld te zetten.

Geplaagd door uitbalansbrengende zwangerschapshormonen moet ik deze keuze maken. En het liefst zo snel mogelijk.

De afgelopen weken heb ik verschillende ziekenhuizen in Jakarta met een bezoek vereerd. En eigenlijk zijn ze allemaal hetzelfde: zusters in schattige roze pakjes, compleet met kapjes en verloskamers rechtstreeks uit de jaren ’70.

Let wel: dit zijn de duurste privé ziekenhuizen van het land. Zelfs Indonesische beroemdheden bevallen hier.

Het doet er natuurlijk niet zoveel toe hoe een ziekenhuis eruit ziet. Sterker nog, ik hou erg van retro en vind het kapje best charmant. Uiteindelijk gaat het om vakkunde, meesterschap.

Tja.

Het is niet onmogelijk in Indonesië een diploma te kopen en vriendjespolitiek opent nog steeds vele deuren. Zo blijkt mijn gynaecoloog het zoontje van de ziekenhuisdirecteur. Slik. De Australische diploma’s aan zijn muur zien er in een keer een stuk minder echt uit.

Vrienden suggereren Singapore of Thailand. Maar ja. Dan zit ik zes weken voor de geboorte in mijn eentje in een vreemd land. Daarnaast is een bevalling in beide landen best prijzig. Volgens manlief Anthony dekt onze verzekering heus alle kosten. Ik ben daar niet zo zeker van. We hebben namelijk een Amerikaanse verzekering. Iemand ooit de film ‘Sicko’ van Michael Moore gezien?(http://www.michaelmoore.com/sicko/about/synopsis/)

Natuurlijk kan ik in Nederland bevallen en dat klinkt best aantrekkelijk. Diploma’s aan de muur zijn in 99 procent van de gevallen echt, het is onwaarschijnlijk dat ik langer dan een uur in de file sta en na de bevalling krijg ik in ieder geval een beschuitje met muisjes.

Waarom toch die twijfel?

Ondanks het feit dat KLM vrouwen met 36 weken nog toestaat in hun kist, is het niet aan te raden zo laat nog te vliegen. Het kan een vroeggeboorte op gang brengen. Dat betekent zes weken lang driehoog-achter in het centrum van Amsterdam. Alleen. Zonder partner. In de herfst. Met een dwarse peuterpuber van drie. Die gewend is aan een enorme zonnige tuin. En een nanny. En een auto.

Rest mij nog een vraag: Hoe doen Nederlandse moeders dat toch?

Twee streepjes blauw

2008-05-16T19:23:00.002+07:00

Vlak na de geboorte van mijn zoontje Finn kreeg ik tranen in mijn ogen wanneer iemand mij vertelde zwanger te zijn. Niet uit ontroering, maar uit medelijden. Met geen mogelijkheid kon ik mij voorstellen een tweede te willen. De eindeloze huilbuien en gebroken nachten vergeleken zich eerder met de hel dan met die niet-bestaande hemelse roze wolk.

Langzamerhand ontpopte Finn zich van een huilend veeleisend babymonster in een schattig peutertje. Het vijf keer wakker worden per nacht reduceerde zich na een jaar tot ‘slechts’ twee keer en ook stond hij niet meer om 04.00 uur s ochtends op.

De antipathie tegen een tweede vervaagde. Heel voorzichtig durfde ik weer met blijdschap naar pasgeboren baby’s te kijken en hun ouders gemeend te feliciteren. En toen mijn schoonzusje vertelde zwanger te zijn huilde ik heus niet alleen uit medelijden.

De twee blauwe streepjes die anderhalve maand geleden op de zwangerschapstest verschenen maakten mij oprecht blij. Mijn inmiddels opbollende buik ook. Het vruchtje in mijn buik is nu drie maanden oud, heeft tien vingers en tien tenen.

Finn voldoet steeds meer aan het beeld van een - autoritaire - peuterpuber. Het treinstel dat hij bewust tegen mijn hoofd gooide, leidde tot een strafhoekaffaire van tien minuten.

In die tien minuten aaide ik liefdevol over mijn buik, tegen beter weten in verlangend naar een hemelse babywolk.

De apenshow

2008-03-22T13:53:00.001+07:00

De muziek van buiten klinkt hard door in ons huis, midden in het centrum van Jakarta. De tegels op de grond weerkaatsen de geluiden van de gamelan en de trommel. Het is de gebruikelijke aankondiging van de apenshow. Mijn tweejarige zoontje springt op en neer, blij met de komende afwisseling. Hij trekt aan mijn arm, hij wil naar buiten. Even verderop in de straat heeft de apenshow zich gestationeerd: vier mannen zittend op een stuk karton en een aapje aan een ketting.

De hele straat staat om het schouwspel heen. Bouwvakkers zijn gestopt met hun werkzaamheden. Kinderen hebben hun vliegers uit de lucht gehaald. Moeders met hun kind in de slendang deinen heen en weer op de muziek. Oude mannen in sarong en soekarno-petje kijken genietend toe: de apenshow is het toppunt van entertainment in mijn straat.

De meest wrede persoon van de vier is de baas van het aapje. Hij rukt continu aan de ketting. Het aangeklede diertje is nog geen 60 cm hoog. Hij doet van alles: rijden op een houten brommer, een oorlogsdans met een kris in zijn hand en een masker op zijn hoofd en slaan op een trommel.

Het is na vieren, de zon schijnt al minder fel. Het is de tijd van de dag dat iedereen naar buiten gaat om een stukje te wandelen. Bijna iedereen heeft zich opgefrist: de haren nog nat en de gezichten witgepoederd. Het is een vreemde gewaarwording dat, in het land waar de meeste moslims ter wereld wonen, vrouwen gewoon in hun pyjama buiten lopen.

De apenbaas rukt hard aan de ketting om de nek van het aapje. Een signaal dat het beestje moet dansen. Iedereen klapt. Plots rent het dier het publiek in, kinderen gillen, lachen en rennen weg. De baas rukt zo hard aan de ketting dat het diertje op de grond valt. Niemand lijkt het te zien, mijn zoontje kijkt met verheugde glimoogjes naar mij en klapt in zijn handjes. Ik slik de tranen in mijn ogen weg.

Mijn opa was van de dierenbescherming. Als klein meisje liep ik samen met hem dierenmarkten af in het noorden van Nederland. De onverzorgde dieren werden er door hem uitgepikt: koeien met kapotte hoeven, paarden met rotte tanden. Op de basisschool maakte ik werkstukken en spreekbeurten over mishandelde dieren.

De lessen die mijn zoontje meekrijgt zijn van een heel andere orde. Per ongeluk in huis opgesloten katten worden met harde hand door zijn kindermeisje de trap afgewerkt. Dieren zijn vies in Indonesië. En het is waar, de meeste katten op straat zijn onsmakelijk smerige beesten. Ze hebben wonden en zitten onder de vlooien, een bron van bacteriën.

Het aapje is inmiddels weer opgekrabbeld. Ongeduldig rukt de baas aan de ketting. Het aapje pakt een kleedje dat hij voor zich op de grond spreidt. Hij maakt een buiging naar het publiek, de show is bijna afgelopen. De apenbaas prevelt verveelt een riedeltje dat eindigt met een kortaf ‘terimakasih’ (bedankt). Een teken voor de man met de pet om rond te gaan.

Van de meeste mensen krijgt hij 1000 roepia, nog geen tien cent. Mijn zoontje heeft ook een briefje van die waarde in zijn hand. Hij kijkt verheugd, de man met de pet iets minder, had waarschijnlijk iets meer verwacht van de enige blanke in het gezelschap.

Nog een keer jenkt de apenbaas aan de ketting. Het aapje maakt een laatste buiging, doet zijn hoedje op en springt op zijn houten brommer. De mannen lopen weg, het aapje wordt meegesleurd. De mensen uit mijn straat gaan weer verder met hun dagelijkse beslommeringen.

Mijn zoontje huilt, hij wil achter de mannen en de aap aan. De straat is lang genoeg voor nog een optreden. Wijs loop ik de andere kant op: ik heb mijn bijdrage aan het dierenleed wel weer gedaan voor vandaag.

Deze column is in de GPD-kranten in maart in de rubriek Standplaats verschenen.

Ter ere van Soeharto

2008-02-04T21:50:00.000+07:00

De nationale rood-witte vlag ligt weer op zijn plek. Na een week parmantig in onze tuin te hebben gewapperd. Halfstok. Net als in iedere andere tuin in onze straat. Voor Soeharto. Ter ere van hem.

Het was te lezen, te horen en te zien in alle buitenlandse mediabijdragen van de afgelopen week:

Soeharto:
Dictator die door mensenrechtenorganisaties verantwoordelijk wordt gehouden voor de moord op misschien wel twee miljoen mensen.
Potentaat die jarenlang de mond snoerde van miljoenen Indonesiërs.
Despoot die het land tien jaar geleden enorm corrupt en met een onoverzienbare schuldenlast achterliet.

Ter ere van hem hing de vlag halfstok in onze tuin.

Wat vooraf ging, een week geleden:
Asli loopt onze werkkamer binnen.
“Ibu, waar is de vlag?”
Ik kijk verstoord op van mijn computer.
“Vlag, wat voor vlag?”
“De rood-witte vlag, ibu.
Ah, nu begint mij iets te dagen. De Indonesische vlag.
“Hoezo?” vraag ik, terwijl ik het antwoord eigenlijk wel weet.
“Voor Soeharto”.
Mini staat achter haar en knikt.
“Voor Soeharto,” fluistert ook zij.

Samen hebben de dames naar zijn begrafenis gekeken. Asli met tranen in haar ogen en kippenvel op haar armen.

Soeharto is hun held.
De glimlachende generaal die Indonesië in de jaren zestig uit een economische recessie trok, die zo erg was dat de helft van de Indonesiërs honger leed.
De vader onder wie onderwijs, gezondheidszorg en voedsel betaalbaar waren.
De opa die ervoor zorgde dat Indonesië veilig en stabiel was.
Het Indonesië waarnaar miljoenen mensen terugverlangen.

Ook Asli en Mini.

Dus hing in onze tuin de rood-witte vlag vol ornaat en nationalistisch te wapperen. Halfstok. Ter ere van een dictator, een potentaat, een despoot.

Ibu: mevrouw

Masuk angin

2008-01-20T14:19:00.000+07:00

De maandelijkse journalisten borrel. Ik neem een gin&tonic. En een tweede. Zeg geen nee tegen de derde. Het is gezellig. Iedereen is er. Nieuwe mensen, oude bekenden.

Ik vind mijzelf in de hoek van de ‘hardcoreclub’. Samen met hen sla ik een sambuka achterover. Steek een sigaret op. Verval in de zoveelste hysterische lachstuip.

Dan gaat de telefoon. Mijn telefoon. Ik mis de oproep. Pak het mobieltje, zie drie andere gemiste oproepen. Van de babysitter. Ik slik een restje drank weg. Sta op en baan mij een weg door de menigte.

Buiten bel ik terug. Ze neemt meteen op. Ze boert. Hard. Ik begrijp er niets van. Ben ik zo dronken? Ik vraag wat er is. ‘Masuk Angin’, is het antwoord. Voorafgaand en gevolgd door een boer. Ze hangt op.

Ik vertaal: masuk – naar binnen, angin – wind.

Een Indonesisch lid van de hardcoreclub belt nog een keer. Voor de zekerheid. Finn slaapt. De babysitter wil naar huis. Ik heb een half uur. Snel nog een drankje. En een sigaret. Afscheid nemen. Taxi aanhouden.

Thuis. Ik loop naar binnen. Het ruikt naar babyolie. Ze heeft een blauwe handdoek om. Haalt fanatiek een geldstuk over haar arm. Ze boert. Het muntje laat rode strepen achter op haar arm. Ze rilt. Het is dertig graden. Ik geef haar een vestje en geld voor de taxi. Al boerend loopt ze naar buiten.

Ik weet niet wat ik ervan moet vinden. Anthony ook niet. We lachen een beetje. Anthony boert. Vindt hij vooral zelf heel grappig.

De volgende dag op kantoor weet iedere Indonesiër waar ik het over heb. Ja, nee, natuurlijk. Masuk angin: je niet zo lekker voelen. Het boeren hoort erbij. Op die manier verlaat de wind je lichaam. De wind ontsnapt ook door de rode strepen gecreëerd door het muntje.

De bekentenis dat ik nog nooit masuk angin heb gehad, leidt tot opgetrokken wenkbrauwen. Ik hoor ze denken: ze woont hier nog niet zolang. Misschien ben ik pas geïntegreerd als de wind is binnengekomen? Ik wacht rustig af.

Over masuk angin: http://www.expat.or.id/medical/masukangin.html

Putenfleisch

2007-12-13T15:29:00.000+07:00

In Indonesië wonen de meeste moslims ter wereld. En daar is geen ontsnappen aan. Op iedere hoek staat een moskee, op het plafond van iedere hotelkamer een pijl richting Mekka en alle etenswaren in de supermarkt zijn halal.

Vlees is halal wanneer bij de slacht de halsslagaders zijn doorgesneden, het bloed uit het dier is weggevloeid en iemand de spreuk "Bismillah, Allahu Akbar" uitspreekt. Maar in de supermarkt is alles halal. Kaas, melk, rijst. Lokaal of geïmporteerd: je kan het zo gek niet bedenken of het heeft een halal-tekentje. Zou iemand op het vliegveld alle goederen binnenhalen met een: "Bismillah, Allahu Akbar"?

Varkens zijn trouwens nooit halal, maar altijd haram. Moslims mogen dus geen varkensvlees eten. In de supermarkt ligt het dan ook strikt gescheiden van collega koe, kip en schaap. Boven het schap staat in grote rode letters: BABI. Andere varkens-producten zijn herkenbaar aan een sticker met de afbeelding van een varken en de woorden: mengandung BABI.

In Duitsland hebben ze de varkensvrije markt ondekt. Tenminste, op de Duitse pot hotdogs in mijn keukenkastje staat: 100% Geflugel-wursten, in zarter Eigenhaut ohne Schweinefleisch. Geëxporteerd naar Indonesië, ook moslims houden van hotdogs. Met lunchtijd wil ik iets anders dan de eeuwige rijst. De pot is snel gevonden. Er zitten zes hotdogs in. Genoeg, ook voor Asli, Mini en de twee werkmannen die wat klusjes aan het doen zijn.

De worstjes moeten vijf minuten in warm water, ondertussen besmeer ik de broodjes met ketchup en mayo. Aan tafel verorber ik samen met Finn een hotdog. Best lekker. Vindt Finn ook. Dan hoor ik een gil. "Ibu!" Ik loop naar de keuken en zie Mini staan met de Duitse pot in haar trillende handen. Ze wijst naar een plaatje van een varken. Daaronder een ingrediëntenlijstje in het Indonesisch. Eerste ingrediënt: Daging Babi.

Haar hotdog ligt onaangeroerd op het aanrecht. De werkmannen hebben hun broodjes al naar binnen gewerkt. Geschrokken kijk ik nogmaals naar de Duitse tekst. Ik lees: 100%Geflügel-würsten, ohne Schweinefleisch. Het Zutaten-lijstje zegt: 75% Putenfleisch. Ik leg uit wat er staat. Mini kijkt ongelovig naar mij en heel vies naar haar hotdog. Ze wijst naar het Bahasa Indonesia op de pot en leest het hardop voor. Ik lees op mijn beurt de Duitse tekst nog een keer, ze lijkt gerustgesteld.

Even later is ze samen met Asli aan het eten. Rijst. Met bamboecurry. De hotdog is in geen velden of wegen te bekennen. Ik haal de pot uit de koelkast, de voor Asli bestemde hotdog drijft eenzaam rond. Nogmaals poog ik een vertaling. De dames kijken mij glimlachend aan en herhalen braaf wat ik zeg: "Tidak adda babi". Hun meewarige blik zegt genoeg, die hotdog blijft waar hij is: in zijn eentje in de pot.

Halal: Alle dingen die Allah voor de mens heeft goedgekeurd
Bismillah, Allahu Akbar: In naam van Allah, de grootste
Haram: Alle dingen die Allah voor de mens heeft verboden
Ibu: Mevrouw (ik word nooit Esther genoemd, hooguit Ibu Esther)
Putenfleisch: Kalkoen
Tidak adda babi: Het bevat geen varkensvlees

'Allahu Akbar'

2007-10-07T19:58:00.000+07:00

De oproepen tot gebed in Jakarta zijn voor sommige van onze vrienden reden genoeg om dubbele beglazing in hun huizen te laten zetten. Anderen kiezen er daarom voor in een duurdere wijk te wonen waar het geluid van de moskee niet tot in de slaapkamer doordringt.

Normaal gesproken slapen wij door het eerste ochtendgebed heen, dat is tegen een uur of 04.00. Nu, tijdens de ramadan lopen er om 03.30 nachtwakers rond in onze straat die met stokken op de hekken slaan en heel hard ‘Sahur’ roepen. Een teken dat over een half uur de zon opkomt en er dus niet meer gegeten mag worden.

Ons huis slaan ze over, wetende dat er ongelovigen huizen, maar hun geschreeuw is genoeg om ons toch wakker te maken. Een half uur daarna beginnen alle vijf de moskees in onze buurt om het hardst op te roepen tot het ochtendgebed.

De enige die er echt van geniet is Finn. Hij slaapt ‘s ochtends godzijdank door alle herrie heen, maar zingt hard mee met de resterende oproepen. Onder begeleiding en gevolgd door applaus van Asli en Mini roept hij de hele dag 'Allahu Akbar!' .

Om precies te weten wanneer ze s'avonds de vasten mag breken zet Asli iets voor zessen de televisie aan. Alle zenders hebben hun programmering zo afgesteld dat precies op de 'buka puasa' tijd de stem van een Imam ‘Allahu Akbar’ zingt. Het ultieme moment van de dag, voor Finn (en voor alle moslims in Indonesië). Hij springt, danst, zingt luidkeels mee, lacht en bewondert de stem van de Imam.

Maar net zo plotseling als het is begonnen, houdt het zingen op en verspringt het beeld naar een waspoeder reclame of naar een van de tientallen Indo-soaps. Dit is het minst ultieme moment van de dag, voor Finn. Terwijl meer dan tweehonderd miljoen Indonesische moslims genieten van hun eerste echte maaltijd, duikt Finn naar de vloer en bonkt hysterisch met zijn hoofd op de tegels.

Roodaangelopen en schoppend eist hij dat ‘Allahu Akbar’ NU terugkomt. Om na een aantal minuten stil op de grond te blijven liggen en met een snik in zijn stem nog een keer te vragen om ‘Allahu Akbar’. Zijn wens wordt verhoord: de volgende ochtend om iets na vieren.

Sahur: Naam van ontbijt tijdens het vasten
Allahu Akbar: God is groot
Buka puasa: Breken van de vasten

Bahasa Indonesia

2007-07-19T12:18:00.000+07:00

Mijn Indonesisch is nog altijd op het niveau van een driejarige. Dat is bedroevend, vooral omdat de taal grammaticawijs niet eens zo heel erg moeilijk is. Daarnaast bestaan er ongeveer vijfduizend Nederlandse (leen)woorden in het Bahasa Indonesia: koelkas, wastafel, handuk, gratis. En omgekeerd: Indonesische woorden in het Nederlands; senang, pienter, brani, bakkeleien. Dat gezegd hebbende; al die andere woorden zijn volstrekt ontraceerbaar.

Niets van dit alles is een excuus voor het na een jaar nog steeds niet onder de knie hebben van een taal. Nu heb ik natuurlijk een relatie, werk en een kind. En ga ik met mijn spaarzame tijd toch echt liever iets met Finn of Anthony doen, maar ook dat is geen goede reden, ZO druk heb ik het nou ook weer niet. Ik heb ook tijd om dit te tikken.

Blijft er eigenlijk een ding over: een taalcursus. Ook daar heb ik een excuus voor:

In januari begonnen Anthony, Ed (collega) en ik vol goede moed aan het onder begeleiding bestuderen van het Bahasa Indonesia. Een (veel te mooie, veel te) jonge dame van begin twintig kwam ons bule’s wel even Indonesisch leren. Tijdens de lessen viel het mij op dat zij zowel Anthony als Ed niet corrigeerde. Ik deed dat dan, wat tot gefronste wenkbrauwen leidde van de heren. Terecht, want zo goed is mijn Indonesisch immers niet.

Na drie lessen kregen we een toets. We hadden een week om ons voor te bereiden. En aangezien ik zelf had betaald voor die cursus studeerde ik ook (voor Ed en Anthony wordt de cursus door hun werkgever vergoed). De week na de toets kregen we een dag voor de les een smsje. Mevrouw de taaljuffrouw was op vakantie. Dus kon even geen les geven. Geen cijfer dus.

Die week daarna overstroomde Jakarta voor bijna 75 procent en was het onmogelijk om van a naar b te komen. Zes weken daarna melde mevrouw zich weer, maar toen waren er presidentsverkiezingen in Oost-Timor. Zeven weken daarna vond mevrouw het tijd om maar weer wat van zich te laten horen. Het smsje zit nog onbeantwoord in de telefoon.

Dus is het nu zeven maanden later, ben ik tweehonderd euro armer, heb nog steeds niveau kleuterschool en geen cijfer voor mijn wel afgenomen toets. Nu is het plan om op koloniale wijze de taal te gaan leren: privé-leraar aan huis, drie dagen per week. Kijken of dat werkt.

Bule: Witte, zonder de negatieve bijsmaak

Henry

2007-04-11T21:39:00.000+07:00

In Amsterdam skate altijd een man in een stringpakje. Al wat ouder, maar atletisch gebouwd en jaloersmakend bruin. Bij tijd en wijle vond ik die blote billen ietwat onsmakelijk, vooral ‘s ochtends vroeg. Toeristen uit binnen- en buitenland die hem voorbij zagen snellen, stoten elkaar verbouwereerd aan, wezen lachend naar hem of keken heel verschrikt.

Hier gebeurt dat ook, maar dan gaat het over mij. Iedere keer als ik naar buiten loop, stoten mensen elkaar aan, wijzen of kijken verschrikt. Soms roepen ze “Hej, kijk een Bule”. Het maakt niet uit hoe ik eruit zie.

Tenminste, dat dacht ik altijd. Totdat ik mijn zwarte laarzen weer ging dragen. Netjes tot onder de knie, model jaren 70, met rits. Ooit gekocht bij een tweedehands winkeltje in de Pijp.

De eerste keer dat ik die laarzen hier droeg, was op kantoor. Daar zijn de meeste mensen inmiddels zo gewend aan mijn witte verschijning dat tweede blikken vaak uitblijven. Tot die ene dinsdag. Nietsvermoedend liep ik naar binnen.

Een van de mannelijke westerse collega’s (die al vijf jaar in Jakarta woont) maakte een opmerking over mijn rok, keek naar beneden, zag de laarzen en riep beschuldigend: “Oh, my God you are wearing boots!”

Het klonk alsof ik zwarte laklaarzen tot over mijn dijbenen aan had in combinatie met een veel te kort minirokje. Dat dachten alle andere collega’s ook. Iedereen kwam dus even kijken. Opmerking na opmerking moest ik verduren.

En toen dacht ik aan Henry. Zo heet de man in de string. Het schijnt dat hij een ongeluk heeft gehad en zichzelf lange tijd niet appetijtelijk genoeg vond om in z'n string te skaten. Vond, want hij is weer gesignaleerd. En terecht. Er zijn misschien niet veel overeenkomsten tussen mij en Henry, maar hij heeft zijn string en ik mijn zwarte laarzen.

Bule: Witte (Gringo, alleen dan zonder de negatieve bijbetekenis)

Indonesische huizenjacht

2007-04-07T12:19:00.000+07:00

Hoe vind je het perfecte huis in een land als Indonesië? Via een officieel bemiddelingsbureau. Formulier op internet ingevuld en ja hoor, dezelfde dag nog gebeld. Of de maximale prijs van $800 per maand wel klopt. “Want de prijzen van onze huizen beginnen bij $2000 per maand.” Heb tevergeefs nog geprobeerd uit te leggen dat wij een dergelijk bedrag niet kunnen ophoesten, maar dat kwam niet aan.

Dan maar zelf aan de slag. In Menteng (vergelijkbaar met Amsterdam-Zuid) bij verschillende huizen langs geweest die soms al een jaar leeg staan. Niet zo vreemd met prijzen tussen de $1500 en $4000. Toch blijken de huiseigenaren onvermurwbaar. Graag of niet, lijken zij te denken. “It has a pool, ibu”. En acht dienstverblijven. En een garage waar twee auto’s in passen. Wij hebben geen auto, laat staan twee. Wanneer wij zo’n bedrag moeten betalen, wonen we misschien heel comfortabel, maar kunnen we niet eten. De huizenmelkers snappen er niets van, maar komen geen centimeter tegemoet.

Menteng is blijkbaar te hoog gegrepen voor ons gewone stervelingen, dus gaan we naar een andere buurt. Benhil, rampgebied tijdens de overstroming in februari. In iedere wijk is wel iemand die als bemiddelingspersoon fungeert. Via de ojek of taxichauffeur wordt zo’n persoon benaderd. Betaald door de huiseigenaar is hun doel om er zoveel mogelijk geld uit te slepen. De eerste twintig huizen voldoen niet aan ons ‘eisenpakket’. Piepklein, geen ramen en soms zelfs geen keuken.

Na een lange intensieve zoektocht stuiten we op bemiddelaar ibu Wiewiek, bijnaam: Queen van Benhil. Vijf huizen heeft ze op haar repertoire staan. Een huis ziet er veelbelovend uit. Nadeel: de verhuurder, ibu Sri, wil het alleen verhuren voor twee jaar. In Indonesië huur je huizen namelijk niet per maand, maar per jaar en het totaalbedrag moet dan ook linea recta worden overgemaakt op de rekening van de huisbaas.

Ook hier valt niet te onderhandelen. Zelfs niet na een ontmoeting en uitleg. Als wij het niet nemen heeft ibu Sri trouwens nog een stelletje Koreanen achter de hand die wel staan te trappelen om haar het bedrag in een keer cash te geven. “Echt waar”. AP is uiteindelijk bereid $17500 voor te schieten. Ondertussen hangt ibu Sri iedere dag aan de telefoon, als een hongerige geldwolf.

De sleutels zijn inmiddels in ons bezit, een deel van het geld is per brommerkoerier bij ibu Sri afgeleverd. Nog een paar weken en dan wonen wij in ons kasteel. Twee jaar geen huizenjacht, nog twee jaar Indonesië…

Ibu: mevrouw
Ojek: brommertaxi

Morgan

2007-03-16T11:59:00.000+07:00

Morgan. Morgan Mellish, die naam zegt je waarschijnlijk niets. Hij was aan boord van het Garuda-toestel dat een week geleden tijdens de landing in brand vloog. Hij leeft niet meer, hij is dood. Verbrand. Ik kende hem een beetje, hij was een collega-journalist.

Bijna een jaar geleden gaf hij een housewarmingparty, mijn eerste feestje in Indonesië. Heb sindsdien zelden zo’n kater gehad. Zijn kantoortje zat vlak bij het mijne. Daar staan nu vier kransen, een foto van hem en een condoleanceboek.

Op dinsdagavond 6 maart is Morgan een borreltje aan het drinken. Veel Australische journalisten gaan op woensdag naar Yogya, vanwege een bezoek van Alexander Downer, hun minister van Buitenlandse Zaken. Morgan is geboekt op een vlucht van een van de minder goed aangeschreven maatschappijen en hij spreekt zijn zorg daarover uit. Het blijkt dat iemand van de Australische ambassade op een eerdere vlucht gaat. Morgan kan haar stoel, 4B, in de businessklas van vlucht GA 200 nemen. Dat doet hij.

Het vliegtuig vertrekt om 06.00 uur van de Soekarno-Hatta luchthaven in Jakarta. Om 06.54 deelt de piloot mee dat hij gereed is om te landen. Tijdens de landing zwiept het toestel plotseling heen en weer en neemt de snelheid toe. Het landt vervolgens met zoveel kracht dat de voorwielen afbreken, waardoor de Boeing 737-400 op zijn buik over de landingsbaan naar een rijstveld schuift. De rechtermotor en vleugel breken af. Door een olielekkage vliegt het vliegtuig in brand.

Morgan zat achterin businessklas, aan de linkerkant, daar waar de nooduitgang was geblokkeerd. In 'The Jakarta Post' las ik een paar dagen geleden dat het identificeren van die lichamen het moeilijkst was, omdat ze helemaal waren verbrand. Ook las ik dat deze mensen waarschijnlijk niet veel hebben geleden, omdat ze zijn gestorven door zuurstofgebrek.

Al een week lang loop ik iedere dag langs zijn kantoor. De kransen, de zwart-witfoto en het condoleanceboek staren mij aan. Ik kende hem echt niet goed en toch ben ik verdrietig. De avond van zijn housewarming heb ik even met hem gepraat. Hij was ook net aangekomen en vol enthousiasme over dit land en de avonturen die hij zou beleven.

Meer over Morgan: http://www.morganmellish.blogspot.com.

Bang in Jakarta

2007-01-28T19:44:00.000+07:00

Een knal, ik hoorde heel duidelijk een harde knal, ergens buiten. Ik weet niet wat ik ervan moet denken. Ik zit in mijn kantoortje in het centrum van Jakarta. Terreurgroep Jemaah Islamiyah heeft beloofd meer westerse doelen op te blazen. Beelden van de bomaanslag op Bali in 2002 dansen voor mijn ogen. Gebeurt het nu weer?

Niet alleen ik ben geschrokken van het geluid. Fotograaf Dita van AP loopt naar mijn raam en kijkt naar buiten. Made van Dow Jones kijkt mij van een afstand aan, terwijl hij vragend zijn wenkbrauwen optrekt.

“Was dat een bom?” vraagt Anthony zich hardop af. Ik bespeur een lichte paniek in zijn stem. Andy van APTN kijkt op zijn horloge, om de tijd van de ‘aanslag’ vast te leggen.

Het is tegen vier uur ’s middags, na een betrekkelijk rustige dag. De zoveelste vogelgriep dode. Verder niets. En nu dit. Een harde knal.

Mijn hart klopt in mijn keel. Zoekend kijk ik door het raam, veertien verdiepingen naar beneden. Het verkeer beweegt traag door de eeuwige file. Ik zie niets, geen paniek. Geen rook.

Dan hoor ik gelach. “Het was een bus!”, roept Made hoorbaar opgelucht. “Een klapband…”. Aan de telefoon heeft hij een collega, die vlakbij het ongeval was.

Iedereen gaat weer verder met zijn werk. Ik zit verbijsterd achter mijn computer. En realiseer mij dat ik nu hoor te schrikken van dingen als een klapband.

1984; Hooilandseweg

2007-01-09T12:42:00.000+07:00

Motregen, hagel, natte sneeuw

Om vier schemerig, om vijf uur donker

Vrachtwagens vol suikerbieten

Fietsers van school naar huis

Of

Van supermarkt naar huis

Auto’s onderweg naar vergeten plekken

Opspattend water, natte broekspijpen

Deur open, gauw weer dicht

Geur van kool, aardappelen, sukadelapje

Broek over de kachel

Droog, warm, veilig

Before and After

2006-12-05T12:45:00.000+07:00

Finn lijkt op een meisje. Zo erg, dat mensen aan mij vragen waarom ze geen gaatjes in haar oren heeft (ieder Indonesisch meisje heeft namelijk gaatjes). En waarom? Finn heeft zijn haar net iets langer dan de gemiddelde Indonesiër van zijn leeftijd.

Niet alleen volstrekt onbekenden maken opmerkingen over Finn’s haar. Finn’s dokter vergelijkt hem met een Nederlandse voetballer die in Engeland speelt.

Ik voel mij als de moeder van Samson. Ben bang dat hij zijn kracht verliest als ik zijn haar eraf knip.

Totdat Finn last krijgt van jeuk op zijn hoofd. Hij krabt zichzelf open. De babysitter, al heel lang tegenstander van Finn’s haardracht, grijpt haar kans. Finn heeft last van de warmte met dat lange haar, redeneert ze, met als enige conclusie: het moet er af.

Mijn vraag of zij het wil knippen leidt tot opgetrokken wenkbrauwen. Blijkbaar knippen witte mensen hun kinderen niet zelf. We moeten naar een speciale kinderkapper. In Senayan City, een van de duurste malls in Jakarta, vinden we er een: KiddyCuts.

Finn mag op een tractor zitten kijken naar tekenfilms, terwijl de kapster hem knipt. Alsof dat nog niet genoeg afleiding is, werpt iemand anders zich op het bellen blazen.

De eerste gouden lokjes vallen op de grond. Ik slik. De babysitter kijkt blij. Finn wringt zich in allerlei bochten om zo snel mogelijk van die trekker af te komen.

Na drie kwartier is het voorbij. Finn heeft een kek kort kapsel. Met gel. In 45 minuten is hij van geslachtsloze baby veranderd in een ondeugend jongetje.

Heel even voel ik een verlangen naar een baby, heel even. Dan doemen de slapeloze nachten op. Ik onderdruk het gevoel. Lach naar Finn, die precies op dat moment bijna een autootje door de spiegel van de kapper gooit.

Foto: Esther de Jong

Genocide

2006-11-23T10:54:00.000+07:00

We proberen in te burgeren in het ‘echte’ Indonesië . Na ons paradijselijk onderkomen in Taman Rasuna zijn we naar de kampong vertrokken. Pejompongan. Ergens links van Monas. In het centrum van Jakarta.

Het huisje is liefelijk, de buurt is leuk en de mensen zijn aardig. Er is alleen een groot nadeel; ongedierte. Kakkerlakken zo groot als muizen, muizen zo groot als ratten en ratten zo groot als katten. En muggen, heel veel muggen.

Na de zoveelste panische gil van mij, gevolgd door een tirade (“Ik kan hier niet tegen, ik haat insecten, ik wil terug naar Taman Rasuna, naar het zwembad, naar de onsmakelijk oude witte mannen met hun mooie veel te jonge Indonesische vrouwen”) trok Anthony het niet meer. Hij schakelde de ongediertebestrijding in. “Hoera,” dacht ik, “Stoere mannen in witte pakken met mondkapjes gewapend met flessen ongediertebestrijdingsmiddel op hun rug die een ware genocide in mijn huis gaan uitvoeren.”

Terminix meldde zich een dag later in de vorm van Sugeng en Edward, pestconsulten. Toegegeven, het was een beetje een teleurstelling. Niet zo stoer en al helemaal geen witte pakken. Of wij huisdieren hadden. Nee, maar wel een 15 maanden oud kind. “Ja, ja ibu, daar houden wij rekening mee.” Huis geïnspecteerd en inderdaad: “U heeft last van ongedierte.” Oh, werkelijk, dus die uitvergrote kakkerlakken leven niet in mijn verbeelding.

Ze gingen aan de slag. Met zuurstofmaskers, dat wel. En gif, heel veel gif. Wij verlieten ons huis. Sugeng maakte nog even duidelijk dat het ongedierte wel omhoog zou komen. “Dood, ibu, dood.” Zei Sugeng snel na het zien van de verstijfde uitdrukking op mijn gezicht.

Hij loog niet. Heel veel kakkerlakken lagen bij thuiskomst op hun rug, sommige bewogen nog met hun pootjes. Het was bijna zielig. De ratten vertrokken naar de buren, tenminste, ik zag ze snel onze tuin uitrennen naar die van de buren.

“Ahhhh, heerlijk, rust in mijn huis”, dacht ik. Tot ik een dag later in de keuken boven mij iets hoorde ritselen. Ik keek omhoog en op het plafond zat de grootste kakkerlak ooit. Ik gilde niet, keek alleen in shock naar dat bruine lichaam. En realiseerde mij dat dit moederexemplaar de genocide had overleeft. En herinnerde mij dat ene zinnetje van Sugeng: “Iedere vrouwelijke kakkerlak draagt zo’n 14 tot 28 eitjes bij zich.”

Ibu: mevrouw

Foto: Esther de Jong

Ontvoerd

2006-11-23T10:43:00.000+07:00

Om ons huis staat een hek. Ik moet op mijn tenen staan om erover heen te kijken. Finn heeft een paar gaten in het hek ontdekt, waardoor hij naar ‘buiten’ kan kijken. En dat doet hij. Van ‘s morgens vroeg tot ‘s avonds laat. Tot groot plezier van iedereen die langs loopt en van de ojekmannen.

Naast ons huis is namelijk een ojekverzamelplaats. Zo’n drie mannen zitten daar de hele dag met hun brommers te wachten op klanten. Ze roken, kletsen en spelen met Finn. Als daar ook maar even de kans toe krijgen.

Zodra Finn bij het hek staat, zit er dus iemand op zijn hurken tegen hem aan te kletsen. Geen probleem, handig zelfs. Kan ik even iets anders doen in huis. Toch?

Totdat Finn in een keer niet meer op zijn plekje staat. Het is een uur of half zes en het begint te schemeren. Ik loop door het hek de straat op. Kijk naar links en naar rechts. Geen Finn. Op naar de ojekplek. In mijn peuter-Indonesisch vraag ik waar Finn is. Op de brommer weg, naar de markt om een hapje te eten, begrijp ik. De markt is tien minuten rijden. In staat van paniek rook ik een sigaretje met de ojekmannen.

“Relax, ibu,” durft een van hen te zeggen. Ik kijk hem niet zo relaxt aan. Hij lacht. Ik veeg het zweet van mijn voorhoofd. Beelden van brommerongelukken en ontvoeringen spelen zich af in mijn hoofd. Wat moet ik doen? Ik kan ook naar markt, maar ja stel dat Finn dan terug komt en dat ik er dan niet ben.

Het lijkt alsof mijn keel wordt dicht geknepen. Ik word een beetje duizelig van mijn hartkloppingen. Het zweet loopt voelbaar over mijn rug. De moskee roept op voor het avondgebed. Het is bijna donker. Nog een sigaretje. De ojekmannen vinden het grappig dat ik rook. Ik niet. Ik wil Finn.

En dan, als ik het bijna niet meer hou, komt hij om de hoek gescheurd. Voorop bij de ojekman. Stralende glimlach van oor tot oor. De brommer stopt. Ik loop naar hem toe en sluit mijn verloren zoon in mijn armen. Finn begint keihard te krijsen. Hij houdt pas op wanneer ik hem terug geef aan de ojekman. “Toet toet,” roept Finn. Blijkbaar heeft hij mij niet zo erg gemist in het afgelopen half uur.

Ojek: brommertaxi
Ibu: mevrouw

Foto: Esther de Jong

Geluiden uit de kampong

2006-11-16T15:40:00.000+07:00

Stilte

04.48 allah akbar. Moskee roept op tot gebed

05.30 tuut, tuut, tuut. Gas, gas, gas

05.34 piep, piep, piep. Ketoprak

05.46 sari roti, sari roti. Brood

05.56 roti, roti, roti. Brood van ander merk

06.15 sayuuuuuuuur, oeoeoer. Groenten

06.17 oeoeoer, oeoeoe. Groenten van andere groenteman

06.22 pep, pep, pep. Gado Gado

06.25 tuut tuut tuut. Gas, gas, gas

kleermakers
mattenverkopers
goudvissenverkopers
ijsjesverkopers
bakso
etc

21.30 kleng, kleng, kleng. Nasi

21.45 klong klong klong. Buurtwacht

Stilte

TT

2006-10-18T12:20:00.000+07:00

Ik race door het verkeer, achterop de ojek. Overal om mij heen andere weggebruikers. Auto’s, bussen, brommers, motoren, bajaj’s, bemo’s, eetstalletjes, voetgangers. Kriskras door elkaar. Het is warm, het voelt alsof ik door een föhn rij.

Stoplicht.

Ik ruik de smog, ondanks mijn zwarte mondkapje (merk: Maskr). Naast mij een brommer met vier personen. De jongste ligt bij mama in de draagdoek, de oudste zit voorop bij papa. Daarnaast een taxi, achterin zit iemand te werken op zijn laptop.

Groen.

Het oorverdovende lawaai zwelt aan, het voelt als Zandvoort, Assen. Iedereen scheurt weg. Ook de vader met zijn vrouw en kinderen. En de laptopman. Ik zoef voorbij puppies in hokjes, baksokraampjes, grote kantoorgebouwen, koloniale huizen.

De streng bewaakte Australische ambassade.

Voor de afzetting staat een tiental bewakers, in uniform, met zwarte mondkapjes en geweren. “Bomaanslag, tien doden, honderden gewonden, september 2004,” flitst door mijn hoofd. Niet over nadenken. Voor mij een groen/witte bus waaruit een enorme pluim zwarte rook komt.

De bocht om.

Daar doemt het appartementencomplex op. Achttien torens, de negentiende in de maak. ‘Gedung nam, tower six,’ schreeuw ik tegen mijn bestuurder. Hij knikt. Even later stoppen we. Ik stap af, geef hem zijn extra helm terug en stop 10.000 roepia in zijn uitgestoken hand. Weer hebben we de race tegen het verkeer gewonnen. Ik glimlach tegen niemand in het bijzonder en loop richting het enorme gezamenlijke dakterras, op zoek naar mijn zoontje.

Ojek: brommertaxi
Bajaj: klein voertuigje met drie wielen
Bemo: klein busje
Bakso: Indonesische gehaktballetjes

Foto: Ole Chavannes

Opa

2006-10-03T13:48:00.000+07:00

Het normaal zo gebruinde gezicht van mijn opa is bleek. Hij ligt met zijn kleren aan op bed. Op het kale prikbord achter zijn hoofd hangen een paar kaartjes, een uit Texel en een uit Warffum.

Naast zijn bed staat een blauwe rolstoel. Aan de raamkant een hoog nachtkastje met een bord waarop een met plastic folie overtrokken boterham en een kuipje aardbeienjam liggen. De ramen van de kamer zijn laag, zodat hij ook vanuit zijn rolstoel naar buiten kan kijken.

Tegenover hem ligt iemand anders. Te oordelen naar de hoeveelheid kaartjes op zijn prikbord verblijft hij al wat langer in het verzorgingstehuis. Ik vraag mij af of het aantal kaartjes een prestigekwestie is. Dat de hoeveelheid ontvangen post staat voor het aantal mensen dat van je houdt. Meteen neem ik mij voor een ansichtkaartje naar mijn opa te sturen.

Dan wil opa een sigaretje roken en rijdt door de gangen in zijn rolstoel naar het balkon. Daar vertelt hij over die middag dat hij met spoed werd opgenomen in het ziekenhuis. Hij was uitgedroogd en ondervoed.

Zes weken moest hij plat liggen, trippend op de morfine. Na een aantal onderzoeken bleek dat hij een bacterie in zijn bloed heeft en niet langer voor zichzelf en mijn oma kan zorgen.

Opa geeft aan terug te willen naar zijn kamer, de pijn in zijn heup is ondraaglijk. In zijn kamer kijk ik naar mijn opa. Het lijkt net alsof hij in de vier maanden dat ik hem niet heb gezien een beetje is gekrompen.

De boterham met jam wordt vervangen door aardappelen, boontjes en een sukadelapje. We nemen afscheid, ik zal hem zeven maanden niet zien. Ik hoop niet dat hij nog verder krimpt.

Dag alles

2006-09-30T17:37:00.000+07:00

Dag klompen
Dag tulpen
Dag kaas

Dag groene weiden, zwartwitkoeien,
Dag uitgestrekte zwarte klei

Dag keurig aangeharkte tuintjes, koffie drinken om 8 uur,
Dag structurele structuur

Dag Verdonk, Wilders en de erven van Fortuyn,
Dag benepenheid, islamofobie

Dag klompen
Dag tulpen
Dag kaas

Dag Nederland

Op de fiets

2006-08-24T18:14:00.000+07:00

Het groene vlakke landschap trekt voorbij. De wind waait door onze haren. We zien koeien, paarden, schapen. Hier en daar een boerderij.

Vlak voor mij een blond hoofdje. Af en toe wijst zijn armpje iets aan. Vaak naar dichtbij soms naar de verte.

De trekker die naast ons rijdt, heeft grote zwarte wielen. De modder vliegt er in stukjes vanaf. De boerenzoon zwaait.

De versnelling gaat in z’n drie. Nog sneller flitsen we over het zwarte geasfalteerde fietspad. Langs slootjes met riet en kikkers. De gierlucht kruipt genoeglijk in onze neuzen.

Een wolk kruipt voor zon. Aan de horizon een spitse kerktoren. We zijn bijna thuis.

Foto: Esther de Jong

Sneeuwwitje

2006-07-24T14:22:00.000+07:00

Op het beeldscherm van de televisie doet zich tijdens het reclameblok een schattig tafereeltje voor. Een Indonesische moeder en haar jonge dochter spelen prinses. Dochtertje danst in een roze prinsessenjurk, heeft op haar hoofd een diamanten kroontje en aan haar voeten witte lakschoentjes.

Achter de dames hangt een poster van sneeuwwitje. Dochterlief kijkt naar de poster, aait over de arm van haar moeder en blikt intens verdrietig mijn huiskamer in. De moeder kijkt net zo ongelukkig naar haar dochter en stopt haar in bed.

Ik spreek nog steeds geen Indonesisch en heb dus geen idee waar het over gaat. In spanning kijk ik naar het vervolg.

Moeder staat onder de douche en smeert zich ergens mee in. In het volgende shot is moeders net zo gekleed als de sneeuwwitje van de poster en maakt haar dochter wakker. Stralend kijkt de dochter naar haar moeder, aait opnieuw over haar arm en kijkt mij glimlachend aan.

Ik tast nog steeds in het duister. Gaat het om extra zachte armen of is het een reclame voor verkleedkleren?

Gelukkig, op het beeldscherm verschijnt de ontknoping. Die wordt gepresenteerd in de vorm van een flesje waarop staat: ‘Whitening Scrub’. Met daaronder de tekst: ‘Voor een nog wittere huid’.

Foto: kompas

Gempa

2006-07-20T19:52:00.000+07:00

Ik zit in mijn kantoortje op de veertiende verdieping van een gebouw in Jakarta. Plotseling voel ik mij misselijk en duizelig. “Oh nee”, denk ik verschrikt, “Ik ben zwanger!”. Die gedachte druk ik snel weg. Ik heb vast buikgriep. Of een paniekaanval, maar waarvan? Wanneer werd ik duizelig: voor of na de zwangerschapsgedachte?

Mijn hoofd is nog net niet tussen mijn knieën als een Indonesische collega “Gempa, gempa” roept. Een aardbeving?! Oh nee! Ik sta op en loop naar de anderen. Iedereen kijkt naar elkaar. Iemand zegt dat we NU naar buiten moeten. “Nee, binnen blijven”, zegt iemand anders, terwijl hij een ‘news alert’ uitstuurt.

Mensen lopen heen en weer, iemand maakt een filmpje. Uit de krakende intercom klinkt de stem van een man die onbegrijpbare dingen zegt. Iemand vertaald dat we niet met de lift mogen en vooral rustig moeten blijven. Rustig blijven?! Het 23 verdiepingen tellende gebouw waarin ik sta, zwiept al langer dan een minuut heen en weer.

Ik sluit mijn computer af en pak mijn spullen. Een fotograaf loopt met drie camera’s om zijn nek nerveus door mijn kantoortje. Ik zoek contact met hem, het lukt niet: hij is te ver weg. Wat moet ik doen? Ik wil naar buiten, naar huis, naar mijn zoontje. Niemand gaat naar buiten. Het is niet duidelijk waarop we wachten. Op een stem uit de intercom die ons de opdracht geeft naar buiten te gaan?

Dan houdt het op. De intercom kraakt opnieuw, dezelfde stem zegt dat we de liften weer mogen gebruiken. Nog steeds ben ik misselijk en duizelig. Van schrik. Mijn computer gaat weer aan. Ik stuur een email. Voel mij raar. Weet nog steeds niet wat ik moet doen. Mijn eerste aardbeving. Ik pak mijn spullen, ga naar buiten, naar huis om te voetballen met mijn zoontje.

Foto: Metrotv

Spagaat

2006-07-19T21:34:00.000+07:00

Ik ben financieel onafhankelijk. Hoef niet thuis te blijven voor mijn kind. Mijn man strijkt. En kookt. Dit is waar vrouwen in de jaren 60 voor vochten. Dit is het ideaal.

Toch?

Helaas. Ik zit in een spagaat. Mijn ambitie trekt aan mijn linkerbeen, mijn moedergevoel aan het rechter. Ik kom niet meer omhoog, mijn liezen beginnen te scheuren.

Ik wil presteren. Al schrijvend de wereld ontdekken. Wil naar oorlogsgebieden. Naar natuurrampen.

Tegelijkertijd

Wil ik thuisblijven. Spelen met mijn kind. Zien hoe hij loopt, lacht en huilt. Wil hem altijd bij mij hebben. Hem geen nacht alleen laten.

Ik wens dat ik nooit had gestudeerd. Haat mijn eeuwige ambitie. Vervloek de dolle Mina’s. Hun strijd heeft mij niet bevrijd. Ik ben de gevangene van een keus die ik niet kan maken.

Foto: Anthony Deutsch

Heimwee

2006-07-01T14:38:00.000+07:00

Oh, wat mis ik mijn vriendinnen. Al die koffie verkeerd en heerlijke broodjes die ik met hen deelde. En wat later op de dag de rosé, sigaretjes. En nog later de sterke drank en dito verhalen. Soms een jointje en heel soms een andere lekkernij.

Wat mis ik het lachen om dezelfde grapjes, het klagen over onze mannen of het gebrek daaraan. Het gedeelde verleden of de hoop op een gezamenlijke toekomst. De eerste gespreken over onze kinderen of het verlangen daarnaar.

Mijn ‘nieuwe’ vriendinnen maken mij bewust van de waarde van mijn ‘oude’. Een onbegrepen grap. Een onjuist geïnterpreteerde glimlach. Toch probeer ik het, heel voorzichtig opnieuw.

Heb al een paar keer koffie gedronken. Biertjes achterover geslagen, sigaretjes gerookt. Tot in de late uren sterke verhalen verteld, witte wijn en gin-tonics gedronken. Ik had zelfs een kater.

En toch mis ik mijn vriendinnen, omdat het anders was. Omdat ik niet ben geëindigd in de San Francisco of dronken op de vloer van de Korsakov. Of in de Diepte. Of gewoon in mijn eigen bed.

Foto: Esther de Jong

Rijstekaas

2006-06-29T14:32:00.000+07:00

BlokM, Plaza Indonesia, Pondok Indah: iedereen die wel eens in Jakarta is geweest kent een of meer van deze plekken. Indonesiërs brengen er hun weekend door. Gezellig met de hele familie naar de mall. Veel wordt er niet gekocht, hooguit een ijsje. De meeste artikelen zijn namelijk onbetaalbaar voor de gemiddelde bezoeker.

In deze enorme winkelcentra zit bijna altijd een supermarkt, soms een Hero, een Bali of een Carrefour. De prijzen voor de meeste producten zijn okay, maar als je niet uitkijkt betaal je zo 12 euro voor een piepklein stukje (Nederlandse) kaas. Of 7 euro voor een paar olijven. En 5 euro voor een bakje ‘European style’ yoghurt. Dat is natuurlijk belachelijk, maar als je de ‘Indonesian style’ yoghurt proeft weet je waarom je er een fortuin voor neerlegt.

Ik moet dan ook bekennen dat ik hier nog nooit kaas heb gekocht. Ik kan het niet, ben te Nederlands, te ‘cheap’. Niet dat ik er niet naar verlang. Sterker nog: ik droom over kaas. Met gaten, zonder gaten, oud, jong, belegen. Met mosterdzaadjes of komijnekaas. Brie, camenbert, roquefort, mozerella en al die andere kaasjes waar ik zo van hou.

Soms neem ik mij voor om het gewoon te doen. Ik loop dan met een ingehouden loop naar het koelvak. Zie een stukje ‘De Jong’s Edam Mature Pack’, bijna ligt het in mijn boodschappenwagen. Bijna, want zonder het te willen wordt mijn oog naar beneden getrokken en daar verschijnt de prijs. Moment verpest, zin in kaas maakt plaats voor steen in buik. Langzaam loop ik verder, op zoek naar rijst. Ook lekker en geen cent teveel.

Foto: Esther de Jong

Indonesische Costa

2006-05-26T12:56:00.000+07:00

We wonen in appartementencomplex Taman Rasuna in het centrum van Jakarta. Het bestaat uit zeventien torens, met allemaal exact dezelfde appartementen. Het enige dat varieert is het aantal slaapkamers per appartement. “Het beste complex dat je kan vinden in Jakarta,” zegt missionaris Reinhard uit Duitsland met zoveel zekerheid dat ik onmiddelijk zijn roeping begrijp.

Tachtig procent van de mensen in Taman Rasuna behoort tot de Indonesische middenklasse. De rest bestaat uit buitenlanders uit Europa, Amerika, India, Japan en Korea. Die zijn allemaal razend enthousiast.

Moeder Annemiek uit Almere vindt het vooral erg makkelijk dat je het complex niet hoeft te verlaten om bijvoorbeeld boodschappen te doen. Naast twee zwembaden, een basketbalveld en een tennisbaan zijn er ook drie supermarkten, een bakker, een groenteboer en verschillende eetstalletjes. Annemiek, zwanger van de tweede, is hier in september komen wonen. Ze is nog nooit op de traditionele markt geweest, tien minuten lopen buiten het complex.

Dave uit Amerika voelt zich erg veilig in Taman Rasuna. Alle auto’s, brommers en voetgangers worden namelijk drie keer gecheckt, voordat ze een van de zeventien torens in mogen. In Taman Rasuna wonen volgens hem veel medewerkers van de verschillende ambassades. Ik voel mij meer een potentieel doelwit ipv veilig.

Bij het zwembad (met palmbomen) spreek ik advocaat Johan uit Nederland. Hij vergelijkt Taman Rasuna met een vakantieparadijs. “Alsof je iedere dag op vakantie bent in Spanje, heerlijk toch,” vertelt hij met onvervalst Amsterdams accent. Ik kijk hem geschrokken aan, onderdruk een weeïg gevoel in mijn onderbuik.

Hij legt zijn vinger op de zere plek. De costa’s van Spanje mijd ik als de pest, verklaar iedereen die daar naar toe gaat voor gek. Nu woon ik er zelf. In een ‘vakantieparadijs’ midden in miljoenenstad Jakarta.

Ethische Tegenzin

2006-05-20T11:57:00.000+07:00

Hij zit op een muurtje voor hun huis, zichtbaar een slachtoffer van de ramp in 1994. "Hij is perfect," denk ik en walg van mijzelf. Toch laat ik de auto stoppen en loop met Bayu, mijn vertaler, op hem af. Hij schrikt van mijn plotselinge blanke aanwezigheid en wil liever niet met mij praten.

Zijn vrouw wil het verhaal wel vertellen en zegt dat ik hun huis binnen moet gaan. Op de muren van het donkere huis zitten vochtplekken. Op de betonnen vloer ligt een kleed, bedoelt op om te zitten. Haar ogen zijn leeg, wanhopig.

Ze vertelt over die dag van de hete gaswolk die hun levens verwoestte. Tevens laat ze na iedere zin weten dat ze al zeven maanden geen geld meer krijgen van de regering.

De man loopt de woonkamer binnen, wil toch ook wat zeggen. Met moeite kijk ik naar zijn handen, zijn vingers zijn verdwenen, gesmolten. De brandwonden over zijn hele lichaam vallen erbij in het niet.

In de enige bruine houten kast in de kamer staat een piepklein zwart/wit tv-tje. Door het geluid is haar man nog slechter te verstaan dus ze zet hem uit. Met een flits verdwijnt de besneeuwde tekenfilm van het scherm.

Met zijn bestompte handen krabt hij aan de litekens van zijn brandwonden. Van een organisatie heeft hij een speciale tandenborstel en lepel gekregen. Dat zijn de enige dingen die hij zelf kan: tandenpoetsen en eten.

Toen we naar het dorp reden vroeg ik Bayu waar hij was in 1994. Hij begon te lachen. Op de middelbare school, hij had gehoord over de ramp, maar het kon hem niets schelen. Andere dingen waren belangrijker.

De man hoest, hij loopt de kamer uit om ons niet te storen met zijn gerochel. Zijn longen zijn aangetast door het hete gas uit de wolk. Ik besluit dat het interview over is.

Buiten maak ik nog wat foto's van de man en wil in de auto stappen. Bayu houdt mij tegen. Met tranen in zijn ogen kijkt hij mij aan. Heb ik niet gehoord dat ze geen geld meer krijgen van de regering? Ik moet geld geven, al is het maar 2 dollar. Met ethische tegenzin druk ik hem een briefje van die waarde in zijn handen en stap alsnog in de auto.

De auto rijdt door de rijstvelden terug naar mijn hotel. Ik kijk naar Bayu en hij naar mij. Het is lang stil. Dan beginnen we door onze tranen heen te lachen. "Were where you in 1994?", vraagt hij mij.

foto: Esther de Jong

Transculturele operatie

2006-05-05T14:14:00.000+07:00

Finn is geboren in de verkeerde cultuur, tenminste dat zegt mijn tante. Hij wordt het liefst de hele dag rondgedragen in een draagdoek. Hij valt in de categorie onrustige baby; Finn huilt veel en valt slecht in slaap. Een huilbaby ‘mag’ ik hem niet noemen, die huilen namelijk drie uur of langer per dag en dat haalt Finn niet.

Vanaf zijn geboorte bakeren we Finn al in. Ik heb de boeken van Ria Blom en Dr. Eduard Estivill braaf gelezen en hun methode uitgevoerd. In het kort komt het erop neer dat je baby mag huilen voordat hij in slaap valt. Huilen is niet erg, het hoort erbij.

Nu ben ik in Indonesië. Hier mogen baby’s niet huilen. Niet als ze gefrustreerd zijn, niet als ze zich vervelen en ook niet als ze naar bed gaan. Al hun wensen worden meteen vervuld. Baby’s worden met de fles in slaap gewiegd en slapen zelden alleen.

De babysitter is het dan ook niet eens met mijn methode. Ze zegt het niet, maar kijkt mij met grote bruine ogen aan als Finn alleen ligt te schreeuwen in zijn bed. In Nederland kon ik dat huilen net verdragen, hier lijkt het nog moeilijker te zijn. Dat komt misschien ook door die grote ogen die mij onbegrijpend aankijken.

Ik weet niet meer wat ik moet doen. Finn laten huilen voelt als mishandeling. Hem niet laten slapen is ook niet goed. Vasthouden aan mijn eigen culturele overtuiging of de Indonesische volgen?

De komende tijd kijk ik het aan, laat de babysister haar werk op haar manier doen en kijk hoe Finn daarop reageert. De slendang (zoals een draagdoek hier heet) ligt al klaar, het is een oude van haar andere oppaskinderen.

Finn is misschien geboren in een verkeerde cultuur, een transculturele operatie hoeft hij niet te ondergaan. Zijn ouders hebben hem naar het land gebracht waar baby’s prinsjes zijn en waar ze in slaap worden gesust terwijl ze de fles krijgen…

Sama sama

2006-04-29T14:54:00.000+07:00

Jakarta, zondag 20.30 uur. In de taxi. Twee weken na aankomst in Indonesie.

Bapak: Bicara Bahasa Indonesia, bu?

Ik: Sedikit, and you pak? Do you speak English?

Bapak: No, little

Stilte, buiten is het drukkend warm, binnen staat de airco aan

Bapak: Dari mana?

Ik: Belanda

Bapak: Oh, Belanda! My grandmother speak Bahasa Belanda! Grandmother always say: vervelende!

Ik lach

Bapak: What it mean, vervelende?

Ik: Wrong, no good

Stilte, boven de auto bliksemt het

Bapak: Handuk, Bahasa Belanda?

Ik: Ja, handdoek

Bapak: Ohhh, handuk Bahasa Belanda…

Stilte, de eerste dikke druppels vallen op het dak

Ik: Oom, tante

Bapak: Oom, tante Bahasa Belanda?!

Ik: Ja, notaris, advocaat, doctorandus

Bapak: Ohhhh, notaris, advocaat, doctorandus Bahasa Belanda?!?

Ik: Ja

Bapak: Saya bicara Bahasa Belanda. Bahasa Belanda, Bahasa Indonesia sama sama

Ik: Ja, the same, almost

Stilte, nog even en ik ben thuis. De moesson trekt met veel kabaal verder over Jakarta

Bapak: meneer, Bicara: Spreken, Bahasa Indonesia: Indonesische taal, Bu: mevrouw, Sedikit: klein beetje, Pak: afkorting van bapak, Dari mana: waar kom je vandaan, Belanda: Nederland, Bahasa Belanda: Nederlandse taal, Saya: ik, Sama sama: hetzelfde

foto: Esther de Jong

Babysisters

2006-04-24T14:44:00.000+07:00

Een babysitter heet in Indonesië een babysister. Waarom ze van het sitten een sister hebben gemaakt weet ik niet, maar het klinkt in ieder geval vriendelijker. Bijna iedereen die in de middenklasse zit heeft zo’n babysister.

Soms dragen ze een wit pakje met blauwe of roze streepjes, vaak hebben ze gewone kleren aan. Hierdoor zijn ze moeilijk te onderscheiden van de moeder. Toch is er een verschil; terwijl zij zich concentreert op nieuwe aankopen, sjouwt de sister achter het kind aan. Dat is overigens niet het enige wat ze doet. Ze maakt schoon, doet boodschappen, kookt, wast en strijkt.

Je hebt ze grof gezegd in twee soorten: de inwonende en de uitwonende. De inwonende is het goedkoopst, maar dan ben je ook echt helemaal verantwoordelijk voor haar. De uitwonende is iets duurder, maar die gaat tenminste aan het einde van de dag naar huis.

Inwonend of uitwonend, de babysisters gaan overal mee naar toe van het restaurant tot op het vakantieadres. Toen wij na een aantal dagen Bali klaagden over het feit dat Finn ‘s nachts zo vaak wakker werd, vroeg Anthony’s collega zich hardop af waarom wij de babysister dan ook niet hadden meegenomen. Dan hadden we pas echt kunnen relaxen.

De sisters worden nooit voorgesteld in sociale situaties. Hun plek is duidelijk: ver beneden de ladder. Allang blij met het eventuele dak boven hun hoofd en in ieder geval hun salaris: voor 90 dollar per maand heb je een uitwonende babysister. Zes dagen per week, negen uur per dag.

Lente

2006-03-23T18:57:00.000+07:00

De zon schijnt. Ik loop op straat. Iemand fluit. Ik schrik en kijk opzij. Twee jongens lachen. Ik staar in de kinderwagen voor mij. “Nou ja zeg, ik ben een moeder, daar fluit je toch niet naar?” wil ik roepen. Ik doe het niet. Het voelt misplaatst, dat gefluit.

Ik kijk naar de andere kant. In het winkelraam zie ik mijn eigen spiegelbeeld. Een wit gezicht. Zwart omrande ogen. Tien kilo teveel van mijzelf. Achter mij twee meisjes, ze giechelen. De jongens fluiten weer.

Langzaam dringt het tot mij door. Het voelt niet alleen misplaatst, het is misplaatst. Ik ben een moeder, daar wordt niet naar gefloten.

Foto: Esther de Jong

Omgekeerd Chronologisch

2006-03-17T15:34:00.000+07:00

Voor de kassa van de buurtsuper denk ik mijzelf weg. Ik sta niet in de rij, ben niet door de regen over de gracht hier naar toe gefietst. Mijn lege huis is echt leeg en niet langer gevuld met dozen waarop staat ‘bestemming: Indonesië’. Ik zit wel in het vliegtuig en sta niet met een zak spinazie in mijn hand.

Nog verder in gedachten ga ik omgekeerd chronologisch terug naar het moment waarop anderen besloten onze emigratie uit te stellen. Flarden van de afscheidsborrel dansen voor mijn ogen. Via een bezoek aan mijn ouders in het hoge noorden beland ik met vrienden op Vlieland. Daar gaat de telefoon, daar spreekt Dan ‘Paranoid’.

Terwijl ik onze baby voed, hoor ik manlief argumenten aanvoeren tegen het uitgestelde plan. Na een half uur hangt hij op, we kijken elkaar aan. Over tien dagen zouden we vertrekken naar ons nieuwe leven. Naar het gemeubileerde appartement in Jakarta, naar de vochtige hitte, naar de geur van kretek-sigaretten.

We moeten van Dan ‘Paranoid’ langer blijven, bang als hij is voor groot nieuws. Voor de dood van Milosevic of de aankomst van Maldic, Karadzic of Charles Taylor. Een paar dagen later blijkt zijn gelijk. Voor ons gevoel maakt het niet uit. Drie weken langer afscheid nemen is niet makkelijk, ook al sterft Milosevic een verdachte dood.

Nu sta ik dus in de rij voor de kassa te doen alsof ik niet besta. Het werkt niet. Het behoofd-doekte kassameisje met lange scherpe nagels kijkt mij geirriteerd aan. Ik reken af. Fiets wel door de regen over de gracht terug naar mijn bijna lege huis.

Foto: Esther de Jong

Borstvoeding op waarde geschat

2005-11-19T16:52:00.000+07:00

Mijn zoontje heet Finn. Finn is drie maanden en krijgt borstvoeding. Dat is namelijk goed voor Finn. In borstvoeding zitten immers alle voedingstoffen die hij nodig heeft, het is goed voor de opbouw van het immuunsysteem en het is ook nog eens makkelijk, ik heb namelijk altijd zijn eten bij mij.

En daar zit nou net het probleem; ik voel mij een cateringbedrijf met slecht betaalde werknemers die ook nog eens te veel overuren moeten maken en tot overmaat van ramp altijd nachtdiensten draaien. Mijn borsten willen namelijk niet worden afgekolfd en Finn begint te huilen zodra hij een druppel poedermelk binnen krijgt.

Maar iedereen blijft vertederd kijken wanneer Finn de borst krijgt, alsof die enorme wallen onder mijn ogen niet bestaan. Alsof mijn partner ’s nachts niet gefrustreerd naast mij ligt, omdat het hormoon wat ik gratis cadeau heb gekregen bij de borstvoeding ervoor zorgt dat mijn libido is gedaald tot onder het nulpunt. Alsof ik na die helse bevalling geen zin had in een enorme borrel...

Geen slaap, geen seks en geen drank: lang leve borstvoeding!

Foto: Peter Dejong